Người hổng gốc Hoá học khi ôn khối B nên lấp theo ba tầng: tính toán theo mol, phản ứng vô cơ với oxi hoá – khử, rồi hoá hữu cơ học theo nhóm chức. Đi đúng thứ tự này thì mỗi tầng dùng lại tầng dưới, không phải học thuộc từng phản ứng rời rạc. Làm ngược lại, nhảy thẳng vào bài tập hữu cơ lớp 12 khi chưa vững mol, là con đường nhanh nhất để thấy Hoá "không vào".
Bài viết cho học sinh muốn thi ngành sức khoẻ, đặc biệt các bạn nhắm ngành dược, nơi Hoá học còn đi theo suốt những năm đại học. Phần dưới đi qua bản đồ ba tầng, cách học tính toán, cách học hữu cơ, chuyện tên gọi mới trong chương trình 2018 và kiểu câu hỏi thí nghiệm.
Hoá học trong khối B: vừa nhớ vừa tính
Trong ba môn của tổ hợp Toán – Hoá – Sinh, Hoá học là môn đòi cả hai kỹ năng cùng lúc. Bạn phải nhớ tính chất, phản ứng, điều kiện, và đồng thời phải tính: số mol, khối lượng, nồng độ, hiệu suất. Người nhớ tốt mà tính yếu sẽ mất điểm ở bài tập; người tính tốt mà nhớ lơ mơ sẽ viết sai phương trình ngay từ bước đầu và mọi phép tính sau đó đều vô ích.
Với các bạn định học ngành dược, Hoá học còn là môn cơ sở của nhiều học phần sau này: hoá đại cương, hoá hữu cơ, hoá phân tích, hoá dược. Hiểu bản chất ngay từ phổ thông giúp năm nhất đại học nhẹ hơn rõ rệt. Với các ngành y khác, Hoá là nền cho hoá sinh, môn học giải thích các quá trình chuyển hoá trong cơ thể người.
Đề thi theo chương trình mới có ba dạng câu hỏi: nhiều lựa chọn, đúng – sai và trả lời ngắn. Dạng trả lời ngắn không có phương án để dò ngược, bạn phải tự tính ra con số. Dạng đúng – sai đòi biết chính xác từng tính chất. Cả hai dạng đều phạt nặng kiểu học "nhìn quen là chọn", nên lấp gốc là việc không né được.
Ba tầng của môn Hoá và tầng nào đỡ tầng nào
Trước khi ôn, đặt mình vào bảng này để biết đang hổng ở tầng nào. Tầng dưới hổng thì tầng trên học bao nhiêu cũng không bền.
| Tầng | Nội dung chính | Tầng trên dùng vào việc gì | Dấu hiệu đang hổng |
|---|---|---|---|
| Tầng 1: tính toán và nguyên tử | Cấu tạo nguyên tử, bảng tuần hoàn, liên kết, mol, nồng độ, cân bằng phương trình, định luật bảo toàn | Mọi bài tập của lớp 11, 12 | Lúng túng khi đổi giữa khối lượng, số mol, thể tích khí, nồng độ |
| Tầng 2: phản ứng và vô cơ | Oxi hoá – khử, năng lượng phản ứng, tốc độ, cân bằng hoá học, pH, nitrogen, sulfur, kim loại, điện hoá | Bài tập kim loại lớp 12, pin điện, điện phân | Không xác định được chất oxi hoá, chất khử trong một phản ứng |
| Tầng 3: hữu cơ | Đại cương hữu cơ, hydrocarbon, alcohol, phenol, carbonyl, carboxylic acid, ester, lipid, carbohydrate, amine, amino acid, protein, polymer | Phần nặng điểm của đề lớp 12, nền cho ngành dược và hoá sinh | Thuộc từng phản ứng nhưng không đoán được chất mới sẽ phản ứng thế nào |
Phần lớn học sinh ôn khối B hổng ở tầng 1 mà không biết, vì tầng này học từ lớp 10 và nhìn có vẻ "dễ". Một tuần ôn lại tầng 1 cho thật chắc thường giúp tầng 2 và 3 đỡ hơn nhiều so với một tháng cày bài hữu cơ.
Tính theo mol: một quy trình dùng cho mọi bài
Bài tập Hoá phổ thông, dù vô cơ hay hữu cơ, phần lớn quy về cùng một quy trình. Tập làm đúng quy trình này cho tới khi thành phản xạ:
- Đọc đề và viết ra các chất tham gia, chất tạo thành, kể cả những chất đề chỉ nhắc gián tiếp.
- Viết phương trình phản ứng và cân bằng. Nếu là phản ứng oxi hoá – khử phức tạp, xác định số oxi hoá trước rồi mới cân bằng.
- Đổi mọi dữ kiện đề cho về số mol: khối lượng chia khối lượng mol, thể tích khí ở điều kiện chuẩn theo quy ước đang dùng trong sách, nồng độ nhân thể tích dung dịch.
- Dùng tỉ lệ mol theo phương trình, hoặc các định luật bảo toàn (khối lượng, nguyên tố, electron, điện tích) khi bài có nhiều phản ứng nối tiếp.
- Đổi kết quả mol về đại lượng đề hỏi, kiểm tra đơn vị, làm tròn đúng yêu cầu của câu trả lời ngắn.
- Thử lại bằng một phép kiểm nhanh: khối lượng có hợp lý không, số mol có âm không, phần trăm có vượt một trăm không.
Ví dụ giả định: một bạn hay sai bài hỗn hợp kim loại tác dụng với axit. Khi viết đủ bước 1 và bước 3 ra giấy, bạn ấy phát hiện mình thường bỏ sót một kim loại không phản ứng với axit loãng. Lỗi không nằm ở phép tính mà ở bước đọc đề, và chỉ quy trình viết ra mới làm nó lộ ra.
Học hoá hữu cơ theo nhóm chức thay vì thuộc từng chất
Hoá hữu cơ trông như một danh sách dài vô tận các chất và phản ứng. Cách làm nó gọn lại là nhìn theo nhóm chức: tính chất của một hợp chất phần lớn do nhóm chức quyết định. Alcohol có nhóm hydroxyl gắn vào carbon no, nên có những phản ứng của nhóm đó; carboxylic acid có nhóm carboxyl, nên có tính acid; ester là sản phẩm của acid và alcohol, nên có phản ứng thuỷ phân trả lại hai thành phần ấy.
Với mỗi nhóm chức, lập một trang ghi chép theo cùng một khung: công thức chung, cách gọi tên, tính chất vật lý nổi bật, các phản ứng đặc trưng, cách điều chế, cách nhận biết, một ứng dụng quen thuộc. Khi gặp một chất lạ trong đề, bạn hỏi "chất này có nhóm chức nào" rồi suy ra tính chất từ các trang đã có, thay vì cố nhớ chất đó.
Hữu cơ lớp 12 nối rất chặt với kiến thức sức khoẻ: lipid, carbohydrate như glucose, tinh bột, cellulose; amino acid, peptide, protein. Học phần này bằng cách liên hệ với những gì bạn biết về dinh dưỡng và cơ thể giúp nhớ lâu hơn. Ví dụ, hiểu vì sao protein bị đông tụ khi đun nóng thì câu hỏi về tính chất của protein trở nên dễ đoán.
Một bài tập nhỏ mỗi tuần: tự vẽ sơ đồ chuyển hoá giữa các nhóm chức, chẳng hạn từ alkene sang alcohol, alcohol sang aldehyde, aldehyde sang carboxylic acid, rồi acid với alcohol tạo ester. Vẽ được sơ đồ này từ trí nhớ là dấu hiệu tầng 3 đã có khung.
Tên gọi mới trong chương trình 2018: đừng để mất điểm vì chữ
Tên nguyên tố và hợp chất theo danh pháp quốc tế. Sách Hoá học mới dùng tên gọi theo IUPAC, viết theo tiếng Anh cho nhiều nguyên tố và hợp chất: sodium thay cho natri, potassium thay cho kali, ethanol, acetic acid. Người học theo tài liệu cũ dễ bối rối khi đọc đề.
Tài liệu ôn cũ vẫn dùng được nếu biết chuyển tên. Nhiều sách bài tập và đề cũ có kiến thức tốt nhưng tên gọi cũ. Khi dùng, ghi chú tên mới bên cạnh, và tự lập một bảng đối chiếu hai cột cho những chất hay gặp.
Học tên gọi theo quy tắc, không theo từng chất. Danh pháp hữu cơ có quy tắc: chọn mạch chính, đánh số, gọi tên nhánh và nhóm chức theo thứ tự. Nắm quy tắc thì gọi được tên chất chưa gặp, và ngược lại viết được công thức từ tên.
Đọc kỹ đề minh hoạ để biết cách gọi tên đang dùng. Mỗi năm, đề minh hoạ của Bộ GD&ĐT cho thấy cách ghi tên chất, kí hiệu, đơn vị trong đề thật. Nên đối chiếu tài liệu ôn của mình với cách ghi trong đề minh hoạ năm dự thi.
Câu hỏi thí nghiệm và phần vô cơ lớp 12
Đề Hoá mới hay mô tả một thí nghiệm rồi hỏi hiện tượng, vai trò của từng dụng cụ hoặc kết luận nào đúng. Phần vô cơ lớp 12 cũng có nhiều nội dung gắn với thực hành. Một số việc nên làm khi ôn:
- Với mỗi thí nghiệm trong sách, ghi ba điều: hoá chất và dụng cụ, hiện tượng quan sát được, phương trình giải thích hiện tượng.
- Chú ý các chi tiết an toàn và lý do của chúng, chẳng hạn vì sao rót acid vào nước chứ không làm ngược lại. Đề có thể hỏi đúng các chi tiết này.
- Phần pin điện và điện phân: vẽ sơ đồ, ghi rõ cực nào xảy ra quá trình oxi hoá, cực nào xảy ra quá trình khử. Nhầm tên cực giữa pin và bình điện phân là lỗi rất phổ biến.
- Kim loại nhóm IA, IIA và kim loại chuyển tiếp: học theo xu hướng trong bảng tuần hoàn rồi mới học chi tiết từng chất.
- Lập "sổ phản ứng" riêng cho vô cơ lớp 12, mỗi phản ứng ghi kèm điều kiện và hiện tượng, ôn lại mỗi tuần một lần.
Thí nghiệm ở phổ thông không phải để làm ở nhà. Nếu muốn quan sát thêm, xem lại các buổi thực hành ở trường và hỏi thầy cô, không tự pha hoá chất.
Phân loại lỗi sai môn Hoá để biết sửa ở đâu
Sổ lỗi sai chỉ có ích khi mỗi lỗi được gắn đúng loại. Cùng một câu sai có thể do bốn nguyên nhân rất khác nhau, và mỗi nguyên nhân cần một cách sửa riêng.
| Loại lỗi | Dấu hiệu nhận ra | Cách sửa |
|---|---|---|
| Lỗi kiến thức | Đọc lời giải mới biết có tính chất hay phản ứng đó | Quay lại trang ghi chép của nhóm chức hoặc chương tương ứng, học lại rồi làm ba câu cùng loại |
| Lỗi phương trình | Biết hướng làm nhưng viết sai sản phẩm hoặc cân bằng sai | Tập viết lại phương trình từ đầu, kiểm số nguyên tử và số oxi hoá mỗi lần |
| Lỗi tính toán | Hướng làm và phương trình đúng, kết quả sai | Viết đủ các bước đổi mol ra giấy, kiểm đơn vị, bấm máy hai lần ở bước quan trọng |
| Lỗi đọc đề | Làm đúng một bài khác với bài đề hỏi | Gạch dưới đại lượng đề hỏi và các chữ phủ định trước khi bắt đầu |
Sau vài đề, đếm xem loại lỗi nào nhiều nhất. Nếu phần lớn là lỗi kiến thức, bạn cần quay lại học chứ chưa nên làm thêm đề. Nếu phần lớn là lỗi tính toán hay đọc đề, kiến thức đã đủ và việc cần làm là luyện sự cẩn thận trong điều kiện bấm giờ. Hai tình huống này cần kế hoạch khác nhau, nên đừng gộp chung thành câu "mình sai nhiều quá".
Ví dụ giả định: một bạn ghi sổ trong một tháng và thấy hơn một nửa câu sai thuộc loại đọc đề, chủ yếu là bỏ qua chữ "không" trong câu hỏi. Chỉ riêng thói quen gạch dưới chữ phủ định đã lấy lại phần lớn số câu đó.
Câu hỏi thường gặp
Mất gốc Hoá thì nên bắt đầu từ lớp 10 hay lớp 11?
Bắt đầu từ tầng tính toán của lớp 10: mol, nồng độ, cân bằng phương trình, oxi hoá – khử. Đây là phần nhanh lấy lại nhất và dùng cho toàn bộ chương trình. Sau đó mới đi sang hữu cơ lớp 11 rồi lớp 12.
Ngành dược có cần Hoá giỏi hơn các ngành y khác không?
Ở đầu vào, điều kiện xét tuyển do từng trường công bố, có ngành dược dùng tổ hợp có Hoá với hệ số hay điều kiện riêng, có ngành không. Ở quá trình học, ngành dược có nhiều học phần hoá hơn, nên nền Hoá vững giúp bạn học đại học dễ thở hơn. Hãy đọc đề án tuyển sinh của trường năm dự tuyển.
Có cần thuộc hết các phương trình trong sách không?
Nên hiểu quy luật để suy ra phần lớn phương trình, và chỉ ghi nhớ những phản ứng đặc biệt, điều kiện riêng. Học theo nhóm chức với hữu cơ và theo xu hướng bảng tuần hoàn với vô cơ giúp giảm mạnh lượng phải học thuộc.
Dùng đề Hoá các năm trước chương trình mới có ổn không?
Có thể dùng để luyện tính toán và tính chất, nhưng cần chuyển tên chất sang cách gọi mới và chuyển một số câu sang dạng đúng – sai hoặc trả lời ngắn. Một số nội dung cũ có thể không còn trong chương trình hiện hành, nên đối chiếu với sách giáo khoa.
Làm bài trả lời ngắn môn Hoá hay sai ở đâu?
Thường sai ở bước đổi đơn vị, làm tròn và tính cho đại lượng khác với đại lượng đề hỏi. Viết rõ đề hỏi gì trước khi tính và kiểm lại yêu cầu làm tròn giúp giảm lỗi. Cách ghi đáp án theo hướng dẫn của đề thi năm đó cũng cần đọc kỹ.
Hoá yếu nhưng Sinh tốt thì có nên theo khối B không?
Hoàn toàn có thể, vì Hoá là môn cải thiện được nhờ ôn đúng thứ tự. Nếu sau một thời gian ôn nghiêm túc Hoá vẫn kéo xuống, bạn nên xem các ngành sức khoẻ nhận tổ hợp khác, theo đề án tuyển sinh năm dự tuyển.