TruongY.comTrường Y
Ôn thi khối B và các môn xét tuyển

Mất gốc Sinh học khi ôn khối B: lấp lại từ tế bào đến di truyền theo đúng thứ tự

Năm chỗ hổng Sinh học hay gặp ở người ôn khối B, thứ tự lấp lại từ tế bào đến di truyền, cách học phần lai mà không sợ toán và cách tự kiểm.

Teenage girl in Cần Thơ drawing cell division diagrams by hand on a blank sketch pad at a kitchen table, potted plants nearby, warm afternoon light, overhead angle

Mất gốc Sinh học khi ôn khối B thường không phải là quên hết, mà là nhớ chữ nhưng không hiểu cơ chế: thuộc định nghĩa giảm phân nhưng không giải thích được vì sao giao tử chỉ mang một nửa bộ nhiễm sắc thể, thuộc sơ đồ lai nhưng đổi cách hỏi là bí. Cách lấp đúng là đi lại theo thứ tự kiến thức chồng lên nhau, từ tế bào đến cơ thể rồi tới di truyền, chứ không bắt đầu từ chương đang khó nhất.

Bài này dành cho học sinh muốn thi vào ngành sức khoẻ thấy điểm Sinh không ổn định, làm đề lúc được lúc không. Bạn sẽ có bản đồ kiến thức ba năm, năm chỗ hổng hay gặp, thứ tự lấp lại và cách tự kiểm xem mình đã thật sự hiểu chưa.

Vì sao Sinh học hỏng gốc mà người học không tự nhận ra

Sinh học có lượng chữ lớn, nên rất nhiều học sinh học bằng cách đọc đi đọc lại và gạch chân. Cách này cho cảm giác quen thuộc: nhìn thấy câu chữ trong sách là nhận ra ngay. Nhưng nhận ra khác với hiểu. Khi đề hỏi theo kiểu đúng – sai từng ý, hoặc đưa một thí nghiệm lạ rồi yêu cầu suy luận, cảm giác quen thuộc ấy không giúp được gì.

Dạng câu đúng – sai trong đề thi theo chương trình mới làm lộ chỗ hổng rõ hơn trước. Mỗi ý là một mệnh đề nhỏ, thường chỉ sai một chữ: nhân đôi thành phiên mã, kì giữa thành kì sau, tăng thành giảm. Người học thuộc lòng dễ bị cuốn theo câu chữ nghe quen; người hiểu cơ chế thì tự hỏi "nếu đúng như vậy thì điều gì xảy ra" và thấy chỗ vô lý.

Lý do thứ hai là kiến thức Sinh xếp theo tầng nhưng sách lại chia theo lớp. Di truyền ở lớp 12 dựa trên cấu trúc ADN, nguyên phân và giảm phân ở lớp 10. Sinh lý người và động vật ở lớp 11 dùng kiến thức về trao đổi chất ở tế bào. Ai hổng tầng dưới sẽ thấy tầng trên khó một cách khó hiểu, rồi nghĩ mình "không hợp môn Sinh", trong khi vấn đề chỉ là thiếu một viên gạch ở dưới.

Bản đồ Sinh học ba năm và chỗ các phần nối vào nhau

Bảng dưới tóm theo chương trình phổ thông 2018. Tên chương có thể khác nhau giữa các bộ sách, nhưng mạch kiến thức giống nhau.

LớpMảng chínhNối sang phần nàoDấu hiệu đang hổng
Lớp 10Thành phần hoá học của tế bào, cấu trúc tế bào, trao đổi chất qua màng, chu kỳ tế bào, nguyên phân, giảm phân, vi sinh vậtToàn bộ di truyền lớp 12; trao đổi chất lớp 11Không vẽ được diễn biến nhiễm sắc thể qua các kì của giảm phân
Lớp 11Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng ở thực vật, động vật; cảm ứng; sinh trưởng, phát triển; sinh sảnCâu hỏi đọc thí nghiệm sinh lý; nền cho ngành sức khoẻNhầm vai trò của các cơ quan trong tuần hoàn, hô hấp, bài tiết
Lớp 12Di truyền phân tử, quy luật di truyền, di truyền quần thể, di truyền người, tiến hoá, sinh tháiPhần nặng điểm nhất của đềLàm được bài lai quen dạng, đổi cách hỏi là không biết bắt đầu

Đọc cột cuối cùng của bảng và tự hỏi mình đang có dấu hiệu nào. Phần lớn học sinh tự nhận ra mình hổng ở hai, ba ô chứ không phải cả môn, và đó là tin tốt: lấp hai, ba ô nhanh hơn nhiều so với học lại từ đầu.

Năm chỗ hổng hay gặp nhất

Cấu trúc và chức năng của ADN, ARN, protein. Nhiều bạn thuộc nguyên tắc bổ sung nhưng không phân biệt được nhân đôi, phiên mã, dịch mã diễn ra ở đâu, dùng khuôn gì, tạo ra gì. Lấp chỗ này bằng một bảng ba cột tự viết tay, so sánh ba quá trình theo cùng các tiêu chí.

Nguyên phân và giảm phân. Đây là gốc của gần như mọi bài di truyền. Nếu không hình dung được nhiễm sắc thể kép, sự tiếp hợp, trao đổi chéo và phân li độc lập ở giảm phân, thì quy luật di truyền chỉ còn là công thức học thuộc.

Sinh lý cơ thể lớp 11. Phần tuần hoàn, hô hấp, tiêu hoá, bài tiết và cân bằng nội môi hay bị học lướt vì nghĩ "đề ít hỏi". Thực tế đề mới hay dùng bối cảnh sinh lý để hỏi suy luận, và đây cũng là phần gần nhất với kiến thức cơ sở của ngành sức khoẻ.

Bài tập quy luật di truyền và xác suất. Nhiều bạn giải được khi đề cho sẵn kiểu gen bố mẹ, nhưng không suy ngược được từ tỉ lệ kiểu hình ở đời con. Gốc của lỗi này thường là chưa hiểu vì sao các tỉ lệ 3 : 1, 9 : 3 : 3 : 1 xuất hiện.

Tiến hoá và sinh thái học như học thuộc. Hai phần cuối lớp 12 hay bị coi là "học bài", nhưng câu hỏi thường đòi phân biệt các khái niệm gần nhau và đọc số liệu quần thể, quần xã. Học bằng ví dụ cụ thể thay vì thuộc định nghĩa sẽ chắc hơn.

Lấp lại theo thứ tự nào để không học trước quên sau

Thứ tự dưới đây đi từ tầng dưới lên tầng trên. Mỗi bước nên xong phần kiểm tra cuối bước rồi mới sang bước sau.

  1. Tế bào và các phân tử sinh học: thành phần hoá học, cấu trúc tế bào, màng và vận chuyển qua màng. Kiểm tra: giải thích được bằng lời vì sao tế bào cần màng có tính thấm chọn lọc.
  2. Phân bào: chu kỳ tế bào, nguyên phân, giảm phân. Kiểm tra: tự vẽ một tế bào 2n = 4 qua từng kì, đếm số nhiễm sắc thể, số crômatit ở mỗi kì mà không xem sách.
  3. Di truyền phân tử: ADN, gen, nhân đôi, phiên mã, dịch mã, điều hoà biểu hiện gen, đột biến gen và đột biến nhiễm sắc thể. Kiểm tra: từ một đoạn mạch khuôn, viết được ARN và chuỗi axit amin tương ứng khi có bảng mã.
  4. Quy luật di truyền: phân li, phân li độc lập, liên kết gen và hoán vị, di truyền liên kết giới tính, di truyền ngoài nhân. Kiểm tra: suy ngược kiểu gen bố mẹ từ tỉ lệ đời con trong các bài quen dạng.
  5. Di truyền quần thể và di truyền người, đọc phả hệ. Kiểm tra: đọc một phả hệ và lập luận được tính trội lặn, nằm trên nhiễm sắc thể thường hay giới tính.
  6. Sinh lý cơ thể lớp 11, học xen với tiến hoá và sinh thái để đổi không khí. Kiểm tra: kể lại đường đi của khí oxygen từ phổi tới tế bào và vai trò của từng cơ quan.

Nếu thời gian ít, bước 2 và bước 4 là hai bước không nên cắt. Phần lớn điểm "lúc được lúc không" của người ôn khối B nằm ở đây.

Học bài tập di truyền mà không sợ toán

Bài tập di truyền làm nhiều bạn chùn tay vì có tỉ lệ, phân số và xác suất. Thật ra phần toán ở đây không khó hơn Toán lớp 10, 11: nhân xác suất các sự kiện độc lập, cộng xác suất các trường hợp loại trừ nhau, tổ hợp chọn. Cái khó là dịch đề sinh học thành phép toán cho đúng.

Một cách tập là luôn viết ra ba dòng trước khi tính: dòng một là các gen đang xét và quan hệ trội lặn; dòng hai là kiểu gen của bố mẹ, chỗ nào chưa biết thì ghi chữ cái thay thế; dòng ba là câu hỏi cụ thể đang hỏi xác suất của sự kiện nào. Chỉ khi ba dòng này rõ ràng mới bắt đầu nhân, chia. Nhiều lỗi sai đến từ việc tính đúng nhưng tính cho sự kiện khác với sự kiện đề hỏi.

Ví dụ giả định: đề hỏi xác suất sinh con trai bị bệnh từ một cặp vợ chồng có kiểu gen đã xác định. Có bạn tính xác suất con bị bệnh rồi nhân với một phần hai cho con trai, có bạn tính xác suất trong số con trai thì bao nhiêu bị bệnh. Hai con số khác nhau vì hai câu hỏi khác nhau. Đọc chậm câu hỏi một lần nữa trước khi chọn đáp án giúp tránh loại lỗi này.

Khi luyện, đừng chỉ làm thật nhiều bài. Làm ít bài hơn nhưng với mỗi bài tự đặt thêm một câu: "nếu đề đổi thành… thì đáp án đổi thế nào". Thói quen đó biến bài quen dạng thành hiểu cơ chế.

Câu hỏi đọc thí nghiệm và bảng số liệu

Đề Sinh theo định hướng mới hay mô tả một thí nghiệm hoặc đưa một bảng số liệu, rồi hỏi kết luận nào được rút ra. Kiến thức sách giáo khoa vẫn cần, nhưng thứ quyết định là kỹ năng đọc: biến nào được thay đổi, biến nào được đo, đâu là nhóm đối chứng, điều kiện nào giữ nguyên.

Bạn có thể tập bằng các thí nghiệm ngay trong sách giáo khoa và sách bài tập. Với mỗi thí nghiệm, tự trả lời bốn câu: người làm thí nghiệm muốn biết điều gì; họ thay đổi cái gì; họ đo cái gì; vì sao cần nhóm đối chứng. Sau đó viết một câu kết luận chỉ dựa trên số liệu, không thêm hiểu biết bên ngoài.

Lỗi hay gặp nhất là kết luận vượt quá dữ liệu. Thí nghiệm cho thấy cây mọc chậm hơn khi thiếu một nguyên tố khoáng không có nghĩa là nguyên tố đó là nguyên nhân duy nhất làm cây chậm lớn trong mọi điều kiện. Các ý đúng – sai hay khai thác đúng chỗ này. Tập nhìn ra chữ "luôn", "chỉ", "duy nhất" trong một mệnh đề là một kỹ năng nhỏ nhưng lấy lại điểm đều đặn.

Tự kiểm xem mình đã lấp xong chưa

Sau mỗi phần, thử các cách kiểm tra dưới đây. Làm được hết thì phần đó đã chắc; vướng ở đâu thì quay lại đúng chỗ đó.

  • Giải thích một khái niệm cho người khác nghe trong hai phút, không cầm sách. Chỗ nào ngập ngừng là chỗ còn mơ hồ.
  • Vẽ lại sơ đồ bằng tay: các kì phân bào, đường đi của máu, quá trình dịch mã. Vẽ được từ trí nhớ khác hẳn nhìn hình trong sách.
  • Tự viết năm mệnh đề đúng – sai cho một bài vừa học, mỗi mệnh đề sai chỉ khác mệnh đề đúng một chữ. Viết được câu bẫy nghĩa là bạn đã thấy chỗ dễ nhầm.
  • Làm lại các câu trong sổ lỗi sai sau một tuần mà không xem lời giải cũ.
  • Làm một đề Sinh có bấm giờ, rồi phân loại câu sai theo năm chỗ hổng ở trên để biết vấn đề còn tập trung ở đâu.

Kết quả tự kiểm chỉ để bạn biết bước tiếp theo, không phải để so với bạn bè. Mỗi người lấp gốc với tốc độ khác nhau, và người tiến chậm mà chắc thường giữ được điểm ổn định hơn vào mùa thi.

Câu hỏi thường gặp

Mất gốc Sinh từ lớp 10 thì cần bao lâu để lấp lại?

Tuỳ mức hổng và thời gian mỗi tuần dành cho môn, nên không có con số chung. Nhiều người chỉ hổng ở phân bào và di truyền phân tử, lấp vài tuần là đỡ. Cách biết chính xác là làm bài tự kiểm tra từng phần rồi ước lượng theo số phần còn vướng.

Có nên bỏ phần sinh lý lớp 11 để dồn sức cho di truyền?

Không nên bỏ hẳn. Đề vẫn có câu thuộc phần này và hay dùng bối cảnh sinh lý để hỏi suy luận. Ngoài ra, với người định học ngành sức khoẻ, đây là nền kiến thức sẽ gặp lại ở năm đầu đại học.

Học thuộc công thức tính nhanh di truyền có được không?

Công thức giúp làm nhanh dạng quen, nhưng nếu không hiểu nguồn gốc thì dễ áp sai khi đề đổi điều kiện. Nên hiểu cách suy ra trước, sau đó mới dùng công thức như lối tắt khi đã chắc đúng dạng.

Sách giáo khoa các bộ khác nhau thì nên học theo bộ nào?

Học theo bộ sách trường bạn đang dùng để khớp với giờ học trên lớp. Đề thi tốt nghiệp bám chương trình chung chứ không bám riêng bộ sách nào, nên khi gặp thuật ngữ khác nhau giữa các bộ, hỏi thầy cô để biết đó là cùng một khái niệm.

Có cần học thêm sách nâng cao Sinh học không?

Với người đang mất gốc thì chưa cần. Ưu tiên là sách giáo khoa, sách bài tập và đề minh hoạ. Khi nền đã chắc và muốn đạt mức cao, sách tham khảo có thể giúp luyện suy luận, nhưng nên chọn sách bám chương trình hiện hành.

Làm đề Sinh lúc được điểm cao lúc thấp là do đâu?

Thường do kiến thức có lỗ hổng nằm rải rác: đề nào rơi vào phần chắc thì cao, rơi vào phần hổng thì thấp. Phân loại câu sai của vài đề gần nhất theo chủ đề sẽ thấy lỗ hổng cụ thể, và việc lấp đúng chỗ đó làm điểm ổn định hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138