Khi đi trực, sinh viên y ở lại khoa theo ca của ê kíp, thường cả buổi tối và qua đêm, để theo dõi người bệnh, tiếp đón ca mới vào và học từ những tình huống chỉ xảy ra ngoài giờ hành chính. Sinh viên không thay thế bác sĩ hay điều dưỡng trực; việc của bạn là có mặt, làm những gì được giao dưới sự giám sát và học.
Lịch trực, thời lượng và nhiệm vụ do bộ môn và bệnh viện quy định, khác nhau giữa các trường và các khoa. Bài này mô tả khung thường gặp và những cách để vừa học được nhiều trong đêm trực vừa không bào mòn sức khoẻ suốt những năm lâm sàng.
Vì sao trực lại quan trọng với việc học
Giờ hành chính, khoa đông người: bác sĩ điều trị, giảng viên, nhiều nhóm sinh viên. Sinh viên năm ba, năm bốn thường đứng vòng ngoài. Buổi tối và đêm, ê kíp mỏng hơn hẳn, sinh viên trực được ở gần bác sĩ trực hơn, thấy toàn bộ quá trình tiếp nhận một ca từ lúc người bệnh vào đến lúc ổn định, và có khi được giao những việc hữu ích như đo dấu hiệu sinh tồn, hỏi bệnh ca mới, chuẩn bị dụng cụ dưới sự giám sát.
Nhiều tình huống chỉ gặp được khi trực: một người bệnh đang ổn bỗng diễn biến xấu lúc nửa đêm, ca cấp cứu vào liên tục, cách ê kíp phân việc khi thiếu người. Những bài học về ưu tiên, phối hợp và bình tĩnh khó có trên giảng đường.
Trực cũng là lúc nhiều sinh viên lần đầu nhận ra mình hợp hay không hợp với nhịp của một chuyên khoa. Có người thấy sống động ở khoa cấp cứu, có người nhận ra mình thích nhịp đều của khoa nội. Ghi lại cảm nhận sau mỗi đợt trực là tư liệu quý khi sau này chọn hướng đi.
Cũng cần nói rõ: trực không phải để chứng tỏ sức chịu đựng. Sinh viên được xếp lịch trực để học, không phải để bù người cho khoa. Nếu bạn thấy mình bị giao những việc vượt quá phạm vi sinh viên hoặc không có ai giám sát, hãy nói với người phụ trách sinh viên hoặc bộ môn, vì đó là chuyện an toàn cho người bệnh chứ không chỉ cho bạn.
Chuẩn bị cho một ca trực
Một ca trực dài và khó đoán. Chuẩn bị kỹ giúp bạn tập trung vào việc học thay vì loay hoay với chuyện ăn uống, sạc điện thoại hay quần áo.
- Ngủ bù hoặc nghỉ ngơi vào buổi chiều trước ca nếu lịch học cho phép. Đừng đi trực sau một đêm thức khuya ôn bài.
- Mang đồ ăn nhẹ dễ tiêu, nước uống đủ. Căng tin bệnh viện thường đóng cửa vào đêm khuya, và lúc khoa đông bạn không có thời gian đi xa.
- Một bộ quần áo hoặc đồ thay, khăn nhỏ, áo khoác mỏng vì điều hoà ban đêm có thể lạnh.
- Sổ tay, bút, dụng cụ khám cá nhân, sạc dự phòng.
- Biết trước người phụ trách sinh viên trực đêm đó, nơi sinh viên được nghỉ, quy định về giờ ngủ luân phiên nếu có.
- Ôn nhanh vài tình huống cấp cứu hay gặp ở khoa mình trực, chủ yếu để biết quan sát gì và hỗ trợ được gì trong phạm vi sinh viên.
Một mẹo nhỏ của nhiều anh chị đi trước: chuẩn bị sẵn một túi trực cố định, dùng xong thì bổ sung ngay khi về. Đến hôm trực chỉ việc xách đi, không phải nghĩ lại từ đầu, và không bao giờ phát hiện ra mình quên sạc điện thoại lúc nửa đêm.
Trình tự một ca trực thường gặp
Mỗi khoa có nề nếp riêng, nhưng ca trực của sinh viên thường có các mốc sau. Biết trước giúp bạn không bị động.
- Nhận ca: có mặt trước giờ, chào ê kíp trực, nghe bàn giao những người bệnh cần theo dõi đặc biệt. Ghi tên giường, vấn đề chính, việc cần theo dõi.
- Đi một vòng khoa cùng bác sĩ hoặc điều dưỡng trực nếu được phép, để biết người bệnh nào nặng, nằm ở đâu.
- Trong ca: tiếp nhận ca mới cùng ê kíp, hỏi bệnh và khám khi được giao, theo dõi các chỉ số theo hướng dẫn, báo ngay cho người trực khi thấy dấu hiệu bất thường. Báo sớm một lần thừa còn hơn báo muộn một lần thiếu.
- Nghỉ luân phiên: khi khoa yên, nghỉ theo sắp xếp của ê kíp. Không tự bỏ đi khỏi khoa mà không báo.
- Ghi chép: cuối mỗi ca bệnh đáng chú ý, ghi ngắn vào sổ cá nhân những gì đã thấy và câu hỏi cần đọc thêm, không ghi thông tin định danh người bệnh.
- Giao ca: buổi sáng dự giao ban, có khi sinh viên trực được yêu cầu trình ca mới vào trong đêm. Chuẩn bị bản trình ngắn gọn từ trước.
Giữ sức khoẻ trong những năm có lịch trực
Giấc ngủ là ưu tiên, không phải phần thưởng. Sau ca trực, cơ thể cần ngủ bù. Lên lịch học và việc riêng sao cho có khoảng ngủ sau trực. Ngủ ngắn ban ngày trong phòng tối, yên tĩnh giúp hồi phục tốt hơn lướt điện thoại tới trưa.
Ăn đúng bữa dù lịch đảo lộn. Nhịn ăn tối rồi ăn vặt liên tục trong đêm làm mệt hơn. Một bữa chính trước ca và một bữa nhẹ giữa đêm, uống đủ nước, hạn chế đồ uống nhiều đường.
Dùng cà phê có tính toán. Cà phê hay trà đặc giúp tỉnh lúc đầu ca, nhưng uống gần sáng dễ khiến bạn không ngủ được sau ca. Tự quan sát cơ thể mình và điều chỉnh; người có vấn đề tim mạch hay dạ dày nên hỏi bác sĩ của mình.
Vận động nhẹ đều đặn. Đi bộ, giãn cơ, tập nhẹ vào những ngày không trực giúp cơ thể chịu được nhịp đảo lộn tốt hơn so với chỉ nằm nghỉ.
Theo dõi tâm trạng. Mệt sau trực là bình thường; nhưng nếu kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với mọi thứ, khó ngủ cả khi có thời gian ngủ, đó là tín hiệu nên nói chuyện với người tin cậy và tìm hỗ trợ chuyên môn.
Học được gì từ một đêm trực
Nhận ra người bệnh nặng. Bài học lớn nhất của trực là nhìn một người bệnh và cảm nhận được người đó đang ổn hay đang xấu đi: màu da, nhịp thở, mức tỉnh táo, cách họ trả lời. Kỹ năng này hình thành qua việc quan sát nhiều lần cùng người có kinh nghiệm, và ít có chỗ nào cho bạn nhiều lần quan sát như ca trực.
Cách ê kíp ưu tiên. Khi ba việc đến cùng lúc, bác sĩ trực chọn làm việc nào trước và vì sao. Hỏi điều đó sau khi ca đã ổn định thường được giải thích rất kỹ, vì đó là phần cốt lõi của nghề mà sách khó dạy.
Giao tiếp trong lúc gấp. Câu lệnh ngắn, nhắc lại để xác nhận, báo cáo theo trình tự rõ ràng. Quan sát cách điều dưỡng và bác sĩ trao đổi trong lúc cấp cứu là bài học giao tiếp chuyên nghiệp mà sau này bạn dùng mỗi ngày.
Giới hạn của chính mình. Có lúc bạn thấy mình lúng túng, không nhớ ra kiến thức đã học. Ghi lại cụ thể chỗ đó và đọc lại vào ngày hôm sau. Mỗi đêm trực chỉ cần mang về hai ba điều như vậy là đủ.
Sự tôn trọng với nghề điều dưỡng. Ban đêm, điều dưỡng thường là người phát hiện bất thường đầu tiên và là người bạn học được nhiều nhất về chăm sóc thực tế. Lắng nghe họ, hỏi khi phù hợp và giúp những việc được phép.
Đi về an toàn sau ca trực
Phần ít được nói tới nhất của trực đêm là quãng đường về. Sau một đêm thiếu ngủ, khả năng phản xạ và tập trung giảm rõ, trong khi nhiều sinh viên tự đi xe máy về qua giờ cao điểm buổi sáng. Đây là rủi ro thật, không phải chuyện để bàn cho vui.
Những cách giảm rủi ro mà nhiều sinh viên áp dụng: chọn chỗ ở gần bệnh viện thực hành chính trong năm lâm sàng; đi chung với bạn cùng ca; nghỉ ngắn ở chỗ nghỉ của sinh viên trước khi lên xe nếu bệnh viện cho phép; dùng phương tiện công cộng hoặc xe dịch vụ những hôm quá mệt. Nếu thấy mình liên tục ngủ gật trên đường về, đó là tín hiệu phải thay đổi cách đi lại hoặc lịch nghỉ, không phải cố gắng hơn.
Với sinh viên nữ hay bất kỳ ai phải đi về khuya, nên báo người thân hoặc bạn cùng phòng giờ dự kiến về, giữ điện thoại có pin, tránh những đoạn đường vắng. Nhiều bệnh viện có khu vực chờ an toàn; hỏi ê kíp trực nếu bạn cần chờ trời sáng.
Khi ca trực để lại dấu ấn nặng nề
Có những đêm trực bạn chứng kiến người bệnh nặng lên, cấp cứu không thành, gia đình người bệnh đau buồn. Với nhiều sinh viên, lần đầu đối diện với cái chết của người bệnh để lại cảm xúc mạnh hơn mình nghĩ. Cảm giác buồn, mất ngủ vài hôm, nghĩ đi nghĩ lại về ca đó là phản ứng bình thường của một người có trái tim, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Điều giúp được nhiều nhất là không giữ một mình. Kể với bạn cùng ca, với người hướng dẫn mà bạn tin, hoặc với gia đình theo cách không tiết lộ thông tin người bệnh. Nhiều bác sĩ có kinh nghiệm sẵn lòng chia sẻ cách họ đã đi qua những đêm như vậy nếu bạn hỏi.
Nếu những hình ảnh từ ca trực cứ quay lại, ảnh hưởng tới giấc ngủ, việc học hay khiến bạn sợ quay lại khoa trong nhiều tuần, đó là lúc nên tìm tới chuyên gia tâm lý, dịch vụ tư vấn của trường hoặc bác sĩ. Tìm hỗ trợ sớm là một kỹ năng nghề nghiệp, giống như biết khi nào cần gọi người hỗ trợ trong một ca khó.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên y bắt đầu đi trực từ năm mấy?
Thường từ khi bắt đầu đi lâm sàng, khoảng năm thứ ba, và dày hơn ở các năm sau. Tần suất, thời lượng và có trực đêm hay không do bộ môn, bệnh viện quy định và có thể khác giữa các khoa. Lịch cụ thể được phổ biến ở đầu mỗi đợt lâm sàng.
Trực xong có được nghỉ học buổi hôm sau không?
Tuỳ quy định của trường và bộ môn. Có nơi bố trí nghỉ sau trực, có nơi không. Bạn nên đọc quy định ngay đầu đợt và tự lên kế hoạch nghỉ ngơi phù hợp, thay vì đến lúc mệt mới tính.
Sinh viên có được làm thủ thuật khi trực không?
Chỉ khi được người có thẩm quyền giao, có giám sát và nằm trong phạm vi chương trình cho phép. Nhiều thủ thuật cơ bản sinh viên được luyện dần qua các năm, nhưng nguyên tắc là không bao giờ tự ý làm.
Đổi ca trực với bạn có được không?
Thường phải báo và được sự đồng ý của người quản lý lịch trực hoặc bộ môn. Tự đổi mà không báo có thể bị tính vắng mặt và gây lộn xộn cho ê kíp. Nếu có việc thật sự cần, báo sớm và đề xuất người thay.
Có nên uống nước tăng lực để thức trực đêm?
Không nên coi đó là cách thường xuyên. Đồ uống tăng lực thường nhiều đường và chất kích thích, dễ gây hồi hộp, khó ngủ sau ca. Giấc ngủ trước ca, bữa ăn hợp lý và nghỉ luân phiên giúp tỉnh táo bền hơn. Nếu có bệnh nền, hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Trực nhiều có ảnh hưởng tới kết quả học lý thuyết không?
Có thể có nếu không lên kế hoạch. Nhiều sinh viên giải quyết bằng cách học theo ca bệnh gặp khi trực, ôn ngắn vào những ngày không trực và tránh dồn bài vào sát kỳ thi. Ghi chép trong ca trực cũng là tư liệu ôn tập tốt.