Muốn học giải phẫu cho chắc, bạn học theo vùng cơ thể và theo lớp từ nông vào sâu, luôn gắn mỗi cấu trúc với chức năng và một tình huống lâm sàng, rồi tự kiểm bằng cách vẽ lại và gọi tên trên mô hình chứ không chỉ đọc sách. Đọc đi đọc lại cho thuộc chữ là cách tốn công nhất và quên nhanh nhất.
Giải phẫu nặng vì khối lượng tên gọi lớn và vì đòi hỏi tư duy không gian ba chiều, thứ mà sách in hai chiều không chuyển tải hết. Bài này đi qua những cách học mà nhiều thế hệ sinh viên y đã dùng được, cách chuẩn bị cho bài thi chạy trạm, và cách cư xử trong phòng giải phẫu.
Vì sao giải phẫu khó với gần như mọi người
Khó thứ nhất là lượng thông tin. Mỗi cơ có nguyên uỷ, bám tận, thần kinh chi phối, động mạch nuôi và động tác; mỗi động mạch có đường đi, liên quan và nhánh bên. Nhân lên với toàn bộ cơ thể, bạn có một khối dữ liệu mà không ai nhớ được nếu học như học thuộc một bài văn.
Khó thứ hai là không gian. Một dây thần kinh đi trước hay sau một mạch máu, nằm nông hay sâu so với một cơ, là thông tin có ý nghĩa lâm sàng nhưng rất khó hình dung từ hình vẽ phẳng. Người học tốt giải phẫu thường là người tập được thói quen nhìn mọi thứ thành khối, xoay được trong đầu.
Khó thứ ba là ngôn ngữ. Tên gọi tiếng Việt, tên gốc Latin, tên tiếng Anh, và có khi cả tên cũ theo hệ thuật ngữ Pháp, cùng chỉ một cấu trúc. Sách và người dạy không phải lúc nào cũng dùng cùng một hệ. Ngay từ đầu, bạn nên hỏi bộ môn hệ thuật ngữ nào được dùng trong thi cử và bám vào hệ đó, các tên khác ghi chú bên cạnh.
Năm nguyên tắc học giải phẫu cho chắc
Học theo vùng, đi từ nông vào sâu. Thay vì học hết các cơ rồi mới học mạch, bạn học trọn một vùng, ví dụ vùng nách, theo thứ tự lớp: da, mạc nông, cơ, mạch thần kinh, rồi xương khớp. Cách này giống thứ tự bạn sẽ thấy khi phẫu tích và khi mổ, nên nhớ tự nhiên hơn.
Luôn hỏi "cấu trúc này để làm gì". Một cơ có nguyên uỷ và bám tận ở đâu thì động tác của nó gần như tự suy ra được. Một dây thần kinh chi phối cơ nào thì tổn thương nó gây yếu động tác nào. Học bằng lập luận như vậy, bạn chỉ cần nhớ ít điểm mấu chốt và suy ra phần còn lại.
Gắn với một tình huống lâm sàng. Mỗi vùng chọn vài tình huống tiêu biểu: gãy xương ở đâu dễ tổn thương dây thần kinh nào, chỗ nào thường dùng để tiêm hay lấy máu và vì sao. Câu chuyện lâm sàng là móc treo giúp tên gọi khô khan bám lại trong trí nhớ.
Vẽ lại bằng tay. Vẽ một sơ đồ đám rối thần kinh hay một thiết đồ cắt ngang từ trí nhớ, rồi so với sách, là cách tự kiểm hiệu quả hơn đọc lại nhiều lần. Hình không cần đẹp; chỗ bạn vẽ sai chính là chỗ cần học lại.
Chạm vào mô hình và cơ thể mình. Sờ các mốc xương trên chính cơ thể mình, gọi tên trên mô hình nhựa, xoay mô hình theo nhiều hướng. Cảm nhận bằng tay giúp hình dung không gian tốt hơn bất kỳ tấm hình nào.
Chọn công cụ nào cho việc gì
Sinh viên hiện nay có nhiều công cụ hơn thế hệ trước: sách, atlas, mô hình, phần mềm ba chiều, video phẫu tích. Mỗi thứ mạnh ở một việc; dùng lẫn lộn không có kế hoạch dễ mất thời gian.
| Công cụ | Mạnh ở | Hạn chế | Nên dùng khi |
|---|---|---|---|
| Giáo trình của bộ môn | Đúng phạm vi và thuật ngữ thi | Hình ít, chữ dày | Học lý thuyết lần đầu, ôn trước thi viết |
| Atlas hình vẽ | Hình rõ, chi tiết, có thiết đồ cắt | Vẫn là hình phẳng | Học liên quan, vẽ lại, tra nhanh |
| Mô hình nhựa ở phòng thực hành | Ba chiều, cầm xoay được | Đơn giản hoá, thiếu chi tiết nhỏ | Luyện gọi tên, chuẩn bị thi trạm |
| Phẫu tích, tiêu bản thật | Đúng màu, đúng kích thước, đúng biến thể | Thời gian tiếp cận có hạn | Đối chiếu với hình đã học, quan sát biến thể |
| Phần mềm ba chiều | Bóc lớp, xoay tuỳ ý | Dễ xem lướt mà không nhớ | Hiểu liên quan không gian của vùng phức tạp |
| Thẻ ghi nhớ | Ôn rải đều, nhớ lâu | Không dạy được hiểu | Sau khi đã hiểu, để giữ tên gọi và chi tiết |
Một vòng học hợp lý cho mỗi vùng: đọc giáo trình để biết phạm vi, xem atlas và phần mềm để dựng hình ba chiều, vẽ lại từ trí nhớ, gọi tên trên mô hình ở buổi thực hành, cuối cùng chuyển chi tiết cần nhớ thành thẻ để ôn rải trong các tuần sau.
Chuẩn bị bài thi chạy trạm giải phẫu
Thi chạy trạm, hay thi thực hành theo trạm, là hình thức thường gặp ở môn giải phẫu: mỗi trạm có một mô hình hoặc tiêu bản gắn ghim, bạn có một khoảng thời gian ngắn để gọi tên rồi chuyển sang trạm kế tiếp. Cách thức và thời gian mỗi trạm do bộ môn quy định; các bước dưới đây áp dụng được cho phần lớn trường hợp.
- Hỏi rõ phạm vi: thi trên mô hình hay tiêu bản thật, có hỏi chức năng, liên quan hay chỉ gọi tên, ghi tên theo hệ thuật ngữ nào.
- Tận dụng giờ mở cửa phòng thực hành để luyện trên đúng loại mô hình sẽ thi. Mô hình mỗi nơi một kiểu, nhận ra cấu trúc trên mô hình của chính trường mình là lợi thế lớn.
- Luyện theo cặp: một người chỉ, một người gọi tên trong thời gian bấm giờ giả định, rồi đổi vai. Áp lực đồng hồ là thứ làm nhiều người trượt dù đã học kỹ.
- Luyện nhận diện từ nhiều góc: cùng một cấu trúc nhìn từ trước, từ sau, từ trên, trên mô hình bị tháo rời. Đề thi hay chọn góc nhìn lạ.
- Viết tên đầy đủ, đúng chính tả, không viết tắt nếu bộ môn không cho phép; ở nhiều nơi, sai một chữ cũng có thể bị trừ điểm.
- Khi vào thi gặp trạm không nhận ra, ghi đáp án gần nhất rồi chuyển đi; không dừng lại tiếc nuối làm mất nhịp các trạm sau.
Phòng giải phẫu và sự tôn trọng người hiến xác
Nhiều trường y ở Việt Nam có tiêu bản và thi thể do người dân tự nguyện hiến tặng cho y học. Đó là một món quà lớn: người hiến và gia đình họ chấp nhận để cơ thể mình trở thành người thầy đầu tiên của những bác sĩ tương lai. Nhiều trường tổ chức buổi tri ân người hiến vào đầu hoặc cuối đợt học để sinh viên hiểu điều này.
Từ đó có những nguyên tắc ứng xử mà sinh viên năm nhất cần nghe từ ngày đầu. Không chụp ảnh, quay phim tiêu bản hay thi thể khi không được phép, và tuyệt đối không đăng lên mạng xã hội. Không đùa cợt, không đặt tên lóng, không để đồ ăn thức uống trong phòng. Làm theo đúng hướng dẫn về găng tay, áo choàng, cách cầm dụng cụ và cách cất giữ tiêu bản sau buổi học.
Cảm giác bất an, buồn nôn hay choáng trong vài buổi đầu là chuyện nhiều người gặp, không có gì đáng xấu hổ. Bạn cứ báo giảng viên, ra ngoài hít thở rồi quay lại. Phần lớn sinh viên quen dần sau vài tuần. Nếu cảm giác khó chịu kéo dài và ảnh hưởng tới việc học, nên nói chuyện với cố vấn học tập hoặc dịch vụ hỗ trợ sinh viên của trường thay vì cố chịu một mình.
Lập kế hoạch ôn giải phẫu cho cả học kỳ
Giải phẫu thường trải dài một hoặc hai học kỳ, chia thành nhiều phần như chi trên, chi dưới, đầu mặt cổ, ngực, bụng, thần kinh. Một kế hoạch đơn giản giúp bạn không phải ôn lại từ con số không trước mỗi kỳ thi:
- Đầu học kỳ, lấy đề cương môn học và chia theo tuần: tuần nào học vùng nào, tuần nào có buổi thực hành, tuần nào thi giữa kỳ.
- Mỗi tuần dành một buổi học mới theo vòng đọc, dựng hình, vẽ lại, và một buổi ngắn ôn lại vùng của các tuần trước bằng thẻ hoặc vẽ nhanh.
- Sau mỗi buổi thực hành, ghi ngay ba cấu trúc mình nhận diện chậm nhất để ôn bù trong tuần đó.
- Mỗi tháng làm một bài tự kiểm tổng hợp: lấy ngẫu nhiên các vùng đã học, gọi tên trên hình không chú thích, chấm và ghi lại chỗ hổng.
- Hai tuần cuối trước thi chỉ để ôn và luyện thi trạm, không học vùng mới. Nếu tới lúc này vẫn còn vùng chưa học, chấp nhận học lướt phần ít trọng tâm thay vì thức trắng.
Kế hoạch tốt là kế hoạch chịu được những tuần trục trặc: ốm, bận việc gia đình, trùng lịch thi môn khác. Chừa sẵn một tuần trống ở giữa học kỳ để bù là cách đơn giản để kế hoạch không gãy ngay lần đầu chậm tiến độ.
Những sai lầm thường gặp khi học giải phẫu
Nhiều bạn học rất chăm mà kết quả vẫn không tương xứng, thường do một trong những lý do sau:
- Học dồn một hai tuần trước thi. Giải phẫu là môn quên rất nhanh nếu không ôn rải; học dồn có thể qua được bài thi nhưng gần như mất trắng khi lên lâm sàng.
- Chép lại nguyên văn sách thành vở ghi. Việc chép tạo cảm giác đã học nhưng ít tác dụng ghi nhớ; tóm tắt bằng sơ đồ và câu hỏi hiệu quả hơn.
- Dùng quá nhiều nguồn cùng lúc. Ba bộ sách, hai phần mềm, năm kênh video cho cùng một vùng khiến bạn lướt qua tất cả mà không đi sâu được nguồn nào.
- Chỉ học hình mà bỏ phần liên quan. Đề thi và lâm sàng hỏi nhiều về quan hệ giữa các cấu trúc, không chỉ gọi tên riêng lẻ.
- Học một mình hoàn toàn. Giảng lại cho bạn cùng nhóm là cách tự kiểm mạnh nhất; chỗ bạn giảng không trôi là chỗ bạn chưa hiểu.
- Thức trắng trước ngày thi. Trí nhớ không gian và khả năng nhận diện nhanh sụt rõ khi thiếu ngủ, đúng hai thứ bài thi chạy trạm cần nhất.
Nếu thấy mình đang mắc vài điểm trên, đừng thay đổi tất cả cùng lúc. Bắt đầu bằng một thói quen, ví dụ vẽ lại một sơ đồ mỗi tối, giữ được hai tuần rồi mới thêm thói quen khác.
Câu hỏi thường gặp
Có nên học giải phẫu trước khi vào trường y không?
Không cần thiết. Học trước khi chưa biết phạm vi và thuật ngữ của bộ môn dễ học lệch. Thời gian hè trước năm nhất nên dành cho ngoại ngữ, kỹ năng tự học và sức khoẻ. Nếu thích, bạn có thể làm quen với tên các xương lớn và các mặt phẳng giải phẫu cơ bản.
Nên học tên giải phẫu bằng tiếng Việt hay tiếng Anh?
Bám hệ thuật ngữ bộ môn dùng trong thi trước, vì đó là thứ bạn bị chấm. Song song, ghi chú tên tiếng Anh tương ứng để sau này đọc tài liệu quốc tế không bị khựng. Ghi theo cặp ngay từ đầu tốn ít công hơn học lại sau.
Mỗi ngày nên học giải phẫu bao lâu?
Không có con số chung. Học đều đặn mỗi ngày một khoảng vừa sức, có phần tự kiểm, thường hiệu quả hơn học rất nhiều vào cuối tuần. Bạn nên theo dõi xem sau một tuần mình gọi tên lại được bao nhiêu phần đã học để điều chỉnh, thay vì đếm giờ ngồi bàn.
Bị choáng ở phòng giải phẫu có phải là không hợp học y?
Không. Nhiều sinh viên có phản ứng khó chịu trong vài buổi đầu rồi quen dần. Bạn nên ăn nhẹ trước buổi học, đứng ở chỗ thoáng và báo giảng viên khi cần ra ngoài. Nếu khó chịu kéo dài, hãy trao đổi với cố vấn học tập hoặc bộ phận hỗ trợ sinh viên.
Thẻ ghi nhớ có thay được việc đọc sách giải phẫu không?
Không thay được. Thẻ ghi nhớ giúp giữ tên gọi và chi tiết sau khi bạn đã hiểu cấu trúc và liên quan. Học thẻ khi chưa hiểu sẽ nhớ được tên rời rạc nhưng không trả lời được câu hỏi liên quan hay tình huống lâm sàng.
Trượt môn giải phẫu thì có sao không?
Trượt một môn thường được học lại hoặc thi lại theo quy chế đào tạo của trường, và nhiều bác sĩ giỏi từng trượt một môn ở năm đầu. Điều cần làm là tìm ra mình hỏng ở khâu nào trong cách học để sửa, và đọc quy chế để biết môn đó có phải tiên quyết của học phần sau hay không.