Đợt lâm sàng đầu tiên là lúc sinh viên y học cách đứng trong một khoa phòng thật: đến đúng giờ, theo người hướng dẫn đi buồng, hỏi bệnh, khám dưới sự giám sát và viết bệnh án. Bạn chưa được điều trị cho ai, nhưng mọi việc bạn làm đều chạm tới một người bệnh thật, nên thái độ và sự cẩn trọng quan trọng không kém kiến thức.
Bài này dành cho bạn sắp bước vào đợt lâm sàng đầu, thường là triệu chứng học nội hoặc ngoại. Nội dung đi theo trình tự: chuẩn bị trước, một ngày ở khoa diễn ra thế nào, cách hỏi bệnh và làm bệnh án, và những ranh giới bạn không được vượt.
Chuẩn bị trước ngày đầu tiên
Mỗi bệnh viện và mỗi bộ môn có quy định riêng; bộ môn thường phổ biến trong buổi đầu hoặc gửi trước cho lớp trưởng. Những thứ gần như nơi nào cũng cần:
- Áo blouse sạch, thẻ sinh viên đeo đúng chỗ, giày kín mũi đi êm. Tóc gọn, móng tay cắt ngắn, hạn chế đồ trang sức ở tay vì cản trở vệ sinh tay.
- Ống nghe, búa phản xạ, đèn soi nhỏ, thước dây, đồng hồ có kim giây hoặc chức năng bấm giờ. Hỏi bộ môn danh sách chính xác trước khi mua.
- Một cuốn sổ nhỏ bỏ túi và bút. Nhiều nơi không khuyến khích dùng điện thoại trong lúc đi buồng; sổ tay cũng tránh được chuyện vô tình chụp hay lưu thông tin người bệnh lên máy.
- Ôn lại phần triệu chứng học của khoa sắp tới và các kỹ năng khám cơ bản đã luyện trên mô hình: đo huyết áp, nghe tim phổi, khám bụng.
- Biết đường đi tới khoa, giờ giao ban, nơi để đồ, và tên người hướng dẫn hoặc trưởng nhóm sinh viên. Đi thử một lần trước ngày đầu nếu bệnh viện xa.
- Hoàn thành các yêu cầu về sức khoẻ, tiêm chủng hay tập huấn an toàn mà trường hoặc bệnh viện đặt ra trước khi vào khoa.
Đừng mang theo đồ có giá trị lớn. Tủ cá nhân cho sinh viên ở nhiều khoa rất hạn chế, và bạn sẽ di chuyển liên tục giữa các buồng bệnh.
Một ngày ở khoa thường diễn ra thế nào
Buổi sáng thường bắt đầu bằng giao ban: ê kíp trực báo cáo tình hình người bệnh qua đêm, ca mới vào, ca nặng. Sinh viên đứng hoặc ngồi phía sau, nghe và ghi những ca mình được phân theo dõi. Sau giao ban là đi buồng: bác sĩ điều trị hoặc giảng viên đi qua từng giường, khám lại, điều chỉnh y lệnh. Đây là lúc học nhiều nhất nếu bạn đứng gần, nghe được và dám hỏi đúng lúc.
Phần còn lại của buổi sáng, sinh viên thường được giao hỏi bệnh, khám và làm bệnh án cho một vài người bệnh, sau đó trình lại với người hướng dẫn. Có khoa tổ chức buổi giảng tại giường hoặc giảng ca bệnh vào cuối buổi. Buổi chiều tuỳ chương trình: học lý thuyết trên giảng đường, tự học, hoặc tiếp tục ở khoa.
Nhịp của khoa không xoay quanh sinh viên. Có buổi khoa đông người bệnh, bác sĩ bận cấp cứu, không ai có thời gian giảng. Những lúc ấy, bạn vẫn học được bằng cách quan sát cách ê kíp phối hợp, đọc lại hồ sơ của người bệnh mình theo dõi theo hướng dẫn của khoa, hoặc luyện hỏi bệnh với người bệnh đồng ý trò chuyện.
Hỏi bệnh: các bước cho lần đầu
Hỏi bệnh là kỹ năng đầu tiên và quan trọng nhất của lâm sàng. Trình tự dưới đây là khung phổ biến; bộ môn có thể dạy theo mẫu riêng, bạn theo mẫu của bộ môn.
- Chào, tự giới thiệu là sinh viên, nói rõ mục đích và xin phép người bệnh. Người bệnh có quyền từ chối; nếu họ mệt hay không muốn, cảm ơn và quay lại lúc khác hoặc chọn người bệnh khác.
- Hỏi hành chính cơ bản theo mẫu bệnh án, với giọng tự nhiên chứ không như điền phiếu.
- Hỏi lý do vào viện bằng câu mở, ví dụ "Bác thấy khó chịu thế nào mà phải vào viện?", rồi để người bệnh kể. Không ngắt lời sớm.
- Khai thác bệnh sử theo trình tự thời gian: bắt đầu từ khi nào, diễn tiến ra sao, đã xử trí gì. Với mỗi triệu chứng chính, hỏi các đặc điểm theo khung mà bộ môn dạy.
- Hỏi tiền sử bản thân, gia đình, thói quen sinh hoạt, thuốc đang dùng, dị ứng.
- Tóm tắt lại cho người bệnh nghe để kiểm tra mình hiểu đúng, hỏi họ có muốn bổ sung gì không, rồi cảm ơn.
- Khám thực thể theo hướng dẫn và chỉ trong phạm vi được phép, luôn có người hướng dẫn hoặc theo quy định của khoa. Với khám vùng nhạy cảm, phải có sự đồng ý và có người thứ ba theo quy định.
Lần đầu, một buổi hỏi bệnh có thể mất rất lâu và vẫn sót. Điều đó bình thường. Sau mỗi lần, đối chiếu với hồ sơ và hỏi người hướng dẫn mình bỏ sót gì; mỗi lần sửa một lỗi là tiến bộ thật.
Làm bệnh án đầu tiên cho ra bệnh án
Viết theo mẫu của bộ môn. Mỗi bộ môn có mẫu bệnh án sinh viên với các phần cố định. Làm đúng khung trước, sáng tạo sau. Bệnh án thiếu phần thường bị trả lại dù nội dung tốt.
Tách rõ điều người bệnh kể và điều bạn khám thấy. Triệu chứng cơ năng là lời kể; triệu chứng thực thể là điều bạn quan sát, đo, nghe, sờ được. Viết lẫn hai loại là lỗi phổ biến nhất ở bệnh án năm ba.
Tóm tắt bệnh án là phần khó nhất. Gom các dấu hiệu đã hỏi và khám thành vài hội chứng hoặc nhóm triệu chứng có ý nghĩa. Đây là bước rèn lập luận lâm sàng; người hướng dẫn thường hỏi kỹ phần này.
Chẩn đoán trong bệnh án là bài tập lập luận. Phần chẩn đoán sơ bộ, chẩn đoán phân biệt mà sinh viên viết là để rèn tư duy và được người hướng dẫn chữa; nó không phải là chẩn đoán dùng cho người bệnh và không bao giờ được nói với người bệnh hay người nhà như một kết luận.
Giữ bí mật thông tin. Bệnh án sinh viên chỉ ghi những gì cần cho học tập theo hướng dẫn của bộ môn. Không mang hồ sơ của khoa ra ngoài, không chụp lại, không bàn về người bệnh ở thang máy, căng tin hay trên nhóm chat.
Trình bệnh trước nhóm mà không run
Trình bệnh là nói lại bệnh án trong vài phút cho người hướng dẫn và các bạn nghe. Ban đầu, ai cũng run, đọc nguyên văn bệnh án quá dài, hoặc nhảy cóc làm người nghe không theo được. Mẹo quan trọng nhất là chuẩn bị một bản trình bệnh riêng, ngắn hơn bệnh án nhiều: lý do vào viện, những điểm then chốt của bệnh sử, dấu hiệu khám có ý nghĩa, tóm tắt và hướng chẩn đoán của bạn.
Luyện trình trước với bạn cùng nhóm, bấm giờ. Khi được hỏi điều bạn không biết, nói thật "em chưa hỏi được phần đó" hoặc "em chưa rõ" rồi ghi lại, tốt hơn bịa ra một câu trả lời. Người hướng dẫn trong nghề y rất nhạy với chuyện bịa, và trong khoa phòng, một thông tin bịa có thể dẫn người khác đi sai.
Bị hỏi dồn hay bị góp ý thẳng trước nhóm là chuyện thường gặp ở lâm sàng và hiếm khi mang tính cá nhân. Ghi nhận, sửa, rồi lần sau làm tốt hơn. Nếu bạn gặp cách góp ý vượt quá mức chấp nhận được, có thể trao đổi với giảng viên phụ trách đợt hoặc cố vấn học tập.
Biến mỗi người bệnh thành một bài học
Lâm sàng khác giảng đường ở chỗ giáo trình không theo thứ tự chương mục. Hôm nay bạn gặp một người bệnh suy tim, mai gặp viêm phổi, ngày kia gặp xơ gan. Cách học hiệu quả là để người bệnh dẫn đường: buổi tối sau khi gặp một ca, đọc lại đúng bài trong giáo trình về bệnh đó, đối chiếu từng triệu chứng sách mô tả với những gì mình đã hỏi và khám được, ghi chú chỗ giống, chỗ khác.
Một người bệnh thật hiếm khi giống hệt mô tả trong sách. Có người thiếu triệu chứng điển hình, có người có nhiều bệnh cùng lúc, có người kể bệnh sử lẫn lộn thời gian. Chính những chỗ lệch đó dạy bạn nhiều nhất về lập luận lâm sàng, và là thứ bài thi lâm sàng hay hỏi. Ghi lại trong sổ những câu hỏi nảy ra, để hỏi người hướng dẫn hôm sau khi phù hợp.
Nhiều sinh viên dùng một cuốn sổ ca bệnh riêng: mỗi ca một trang, ghi tuổi, giới, vấn đề chính, dấu hiệu then chốt, điều mình học được, tuyệt đối không ghi tên, số giường hay thông tin nhận diện. Sau vài đợt lâm sàng, cuốn sổ này thành tài liệu ôn thi quý hơn bất kỳ đề cương nào, vì mỗi trang gắn với một khuôn mặt, một câu chuyện bạn đã thật sự gặp.
Những điều sinh viên không được làm
Ranh giới này bảo vệ người bệnh và cũng bảo vệ chính bạn. Một số điểm chung ở hầu hết bệnh viện:
- Không tự ý làm thủ thuật, tiêm truyền, hay thay đổi bất kỳ điều gì trong điều trị khi không có người có thẩm quyền giao và giám sát.
- Không trả lời người bệnh hay người nhà về chẩn đoán, tiên lượng, kết quả xét nghiệm; mời họ hỏi bác sĩ điều trị.
- Không khám khi người bệnh chưa đồng ý, không khám vùng nhạy cảm khi không có người thứ ba theo quy định.
- Không chụp ảnh người bệnh, hồ sơ, phim chụp hay màn hình máy theo dõi để lưu cá nhân hoặc đăng mạng xã hội.
- Không đến khoa khi đang có dấu hiệu bệnh dễ lây; báo người hướng dẫn và làm theo quy định nghỉ của bộ môn.
- Không nhận quà, tiền từ người bệnh hay người nhà.
Khi không chắc một việc có được làm hay không, câu trả lời mặc định là hỏi trước. Không ai trong khoa trách một sinh viên vì hỏi; người ta chỉ lo khi sinh viên tự làm mà không hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Đi lâm sàng lần đầu có cần mua ống nghe đắt tiền không?
Không cần. Một ống nghe cơ bản đủ cho triệu chứng học. Điều quyết định là bạn biết đặt đúng vị trí và luyện nghe nhiều. Bạn nên hỏi anh chị khoá trên hoặc bộ môn về yêu cầu tối thiểu trước khi mua.
Người bệnh từ chối cho sinh viên hỏi bệnh thì làm sao?
Tôn trọng quyết định đó, cảm ơn và không nài nỉ. Người bệnh có quyền từ chối tham gia hoạt động đào tạo. Bạn báo người hướng dẫn để được phân người bệnh khác. Đừng để một lần từ chối làm bạn ngại tiếp cận những người sau.
Người nhà hỏi sinh viên về bệnh tình thì trả lời thế nào?
Bạn giới thiệu mình là sinh viên, nói rằng thông tin về bệnh và điều trị do bác sĩ điều trị giải thích, và chỉ cho họ cách gặp bác sĩ hoặc điều dưỡng phụ trách. Không đoán, không trấn an quá mức, không nói những gì mình nghe được ở giao ban.
Làm sao để được giảng nhiều hơn khi đi lâm sàng?
Đến đúng giờ, đã đọc trước về ca mình theo dõi, đứng gần khi đi buồng và hỏi những câu cho thấy bạn đã suy nghĩ. Người hướng dẫn thường giảng nhiều hơn cho sinh viên chủ động. Giúp những việc được phép trong khoa cũng tạo thiện cảm.
Có được dùng điện thoại tra cứu trong lúc đi buồng không?
Tuỳ quy định của khoa và người hướng dẫn. Nhiều nơi cho tra cứu nhanh khi cần nhưng không chấp nhận dùng điện thoại vào việc riêng. Tuyệt đối không chụp hay lưu thông tin người bệnh trên máy cá nhân.
Thấy mình chậm hơn bạn bè ở lâm sàng có đáng lo không?
Tốc độ thích nghi mỗi người một khác, nhất là ở đợt đầu. Thay vì so với bạn, bạn so mình tuần này với tuần trước: hỏi bệnh có đủ hơn không, trình bệnh có gọn hơn không. Nếu kéo dài, hãy nhờ người hướng dẫn chỉ ra cụ thể khâu cần cải thiện.