Ngành dược học đào tạo dược sĩ, thường học khoảng năm năm, với trọng tâm là thuốc: thuốc được tìm ra, sản xuất, kiểm tra chất lượng, bảo quản và sử dụng ra sao. Đây là ngành nặng hoá học nhất trong khối sức khoẻ, đồng thời cần nền sinh học và y học đủ vững để hiểu thuốc tác động lên cơ thể người thế nào.
Bài này dành cho học sinh đang cân nhắc dược học khi chọn ngành để thi: năm năm học gồm những gì, dược khác y ở đâu, kiểu người nào thường hợp, và những hiểu nhầm phổ biến. Các vị trí việc làm sau khi ra trường đã được trình bày chi tiết ở trang AI Y Dược của hệ thống, nên ở đây chỉ nhắc ngắn để bạn hình dung.
Dược sĩ làm việc với thuốc ở mọi khâu
Nếu bác sĩ trả lời câu hỏi người bệnh mắc gì và cần điều trị thế nào, thì dược sĩ trả lời những câu hỏi xoay quanh thuốc: thuốc này được tạo ra từ đâu, có đạt chất lượng không, bảo quản thế nào, phối hợp với thuốc khác có an toàn không, dùng bao lâu, theo dõi tác dụng không mong muốn ra sao. Cả hai nghề bổ sung cho nhau trong việc chăm sóc người bệnh.
Vì thuốc đi qua một chuỗi dài từ phòng thí nghiệm tới tay người dùng, dược sĩ có mặt ở nhiều điểm của chuỗi: nghiên cứu và phát triển, sản xuất ở nhà máy, kiểm nghiệm, đăng ký và quản lý chất lượng, phân phối, khoa dược bệnh viện, nhà thuốc. Mỗi điểm đòi hỏi một kiểu năng lực khác, có nơi gần phòng thí nghiệm, có nơi gần người bệnh.
Điều này có nghĩa là ngành dược có chỗ cho cả người hướng nội thích làm việc với chất và máy, lẫn người hướng ngoại thích tư vấn. Nhưng tất cả đều đi qua cùng một chương trình đại học khá nặng về hoá, nên khả năng học hoá là điều kiện chung bạn nên xem xét đầu tiên.
Một ví dụ giả định cho dễ hình dung: một người bệnh cao tuổi đang dùng năm loại thuốc của ba chuyên khoa khác nhau. Bác sĩ mỗi khoa kê đúng phần của mình, nhưng dược sĩ lâm sàng là người rà lại cả danh sách để phát hiện tương tác, liều trùng lặp hay thuốc cần chỉnh khi chức năng thận giảm, rồi trao đổi lại với bác sĩ. Công việc đó cần kiến thức hoá, dược lý và cả kỹ năng giao tiếp.
Năm năm học dược thường đi qua những khối kiến thức nào
Thứ tự và tên học phần khác nhau giữa các trường. Bảng dưới gom thành các khối lớn để bạn hình dung, chi tiết xem chương trình đào tạo của trường.
| Khối kiến thức | Ví dụ học phần | Cảm nhận thường gặp của sinh viên |
|---|---|---|
| Hoá học | Hoá đại cương, hoá vô cơ, hoá hữu cơ, hoá phân tích, hoá lý | Nặng nhất ở những năm đầu, nhiều giờ thí nghiệm |
| Sinh học và y học cơ sở | Sinh học tế bào, vi sinh, sinh lý, hoá sinh, bệnh học | Cần để hiểu thuốc tác động lên cơ thể |
| Thuốc từ thiên nhiên | Thực vật dược, dược liệu, dược học cổ truyền | Có đi thực tế nhận biết cây thuốc |
| Tạo ra thuốc | Hoá dược, bào chế, công nghiệp dược | Học cách một hoạt chất trở thành viên nén, dung dịch |
| Thuốc trong cơ thể | Dược lý, dược động học, dược lâm sàng | Gần với người bệnh, nhiều tình huống |
| Chất lượng và quản lý | Kiểm nghiệm, đảm bảo chất lượng, quản lý và kinh tế dược, pháp chế dược | Nhiều quy trình, tiêu chuẩn cần tuân thủ |
Những năm cuối, nhiều trường cho sinh viên chọn định hướng như dược lâm sàng, công nghiệp dược, dược liệu, kiểm nghiệm hoặc quản lý cung ứng. Chọn định hướng giúp bạn đi sâu, nhưng nền tảng chung vẫn là điều kiện để làm dược sĩ.
Dược khác y ở những điểm nào
Đối tượng chính khác nhau. Y lấy người bệnh làm trung tâm của việc chẩn đoán và điều trị. Dược lấy thuốc làm trung tâm, rồi nối thuốc với người bệnh. Dược sĩ không chẩn đoán bệnh; việc kê đơn thuốc thuộc phạm vi của người có thẩm quyền theo quy định.
Tỷ trọng môn học khác nhau. Y nặng về giải phẫu, sinh lý, bệnh học và lâm sàng ở bệnh viện. Dược nặng về hoá học, bào chế, kiểm nghiệm. Học sinh rất giỏi Sinh nhưng ngại Hoá thường gặp khó khăn ở dược nhiều hơn ở y.
Thời gian học khác nhau. Dược thường khoảng năm năm, y khoa khoảng sáu năm. Cả hai đều có thời gian thực hành sau tốt nghiệp theo quy định riêng trước khi hành nghề độc lập.
Môi trường làm việc khác nhau. Bác sĩ phần lớn làm ở cơ sở khám chữa bệnh. Dược sĩ trải rộng hơn: nhà máy, phòng kiểm nghiệm, công ty, bệnh viện, nhà thuốc. Lịch làm việc vì vậy cũng đa dạng hơn, có nơi theo ca, có nơi theo giờ hành chính.
Tổ hợp xét tuyển có thể khác nhau. Ở nhiều trường, ngành dược xét cả tổ hợp không có Sinh bên cạnh tổ hợp Toán, Hoá, Sinh. Danh sách cụ thể thay đổi theo trường và năm, nên phải đọc đề án tuyển sinh năm dự tuyển.
Kiểu người thường thấy thoải mái khi học dược
Không có khuôn mẫu duy nhất, nhưng sinh viên dược thường chia sẻ một số điểm chung dưới đây. Đọc như một tấm gương để soi, không phải để tự chấm mình đạt hay không đạt.
- Thích Hoá vì hiểu được phản ứng, chứ không chỉ vì giải được bài tập. Học dược là học hoá theo hướng ứng dụng vào thuốc suốt nhiều năm.
- Thích làm thí nghiệm, chịu được việc cân đong, ghi chép, lặp lại thao tác cho đến khi kết quả ổn định.
- Cẩn thận với con số và đơn vị. Một sai lệch nhỏ trong nồng độ hay hàm lượng có thể dẫn tới hậu quả lớn.
- Quan tâm tới sức khoẻ con người nhưng không nhất thiết muốn trực tiếp khám bệnh.
- Chịu đọc tài liệu và cập nhật thông tin, vì thuốc mới, hướng dẫn mới ra đời thường xuyên.
- Với người muốn làm nhà thuốc hay dược lâm sàng: thích giải thích, kiên nhẫn trả lời những câu hỏi lặp lại của người dùng thuốc.
Nếu bạn thấy mình ở phần lớn danh sách, dược học xứng đáng là một lựa chọn chính, không phải phương án dự phòng sau y khoa.
Một buổi thực hành dược trông ra sao
Để hình dung cụ thể, hãy nghĩ tới một buổi thực hành bào chế ở năm ba. Sinh viên được giao làm một mẻ thuốc mỡ hoặc viên nang theo công thức cho sẵn. Trước khi bắt tay, cả nhóm phải đọc kỹ quy trình, tính lượng từng thành phần theo cỡ mẻ, kiểm tra cân và dụng cụ, mặc đồ bảo hộ. Trong lúc làm, mỗi bước được ghi vào sổ: cân bao nhiêu, nhiệt độ bao nhiêu, trộn bao lâu. Cuối buổi, sản phẩm được kiểm cảm quan, đóng gói, dán nhãn đúng mẫu, và sinh viên viết báo cáo giải thích vì sao làm như vậy.
Một buổi kiểm nghiệm lại khác: sinh viên nhận một mẫu thuốc và phải xác định xem hàm lượng hoạt chất có nằm trong giới hạn cho phép không. Công việc gồm chuẩn bị dung dịch, chạy phép đo, tính toán và so với tiêu chuẩn. Sai một phép pha loãng là kết quả lệch, phải làm lại từ đầu.
Những buổi như vậy kéo dài nhiều giờ, lặp lại hàng chục lần trong khoá học. Người thấy dễ chịu với nhịp làm việc đó thường học dược khá thuận. Người thấy bứt rứt vì phải chậm, phải ghi chép kỹ, nên hỏi lại mình trước khi chọn. Đây cũng là lý do một buổi tham quan phòng thí nghiệm ở ngày hội tư vấn của trường có giá trị hơn nhiều bài viết giới thiệu ngành.
Những hiểu nhầm hay gặp về ngành dược
"Học dược chỉ để bán thuốc." Nhà thuốc là một nhánh quen thuộc vì người dân thường gặp, nhưng chỉ là một trong nhiều hướng. Phần lớn chương trình học dành cho kiến thức tạo ra thuốc, kiểm tra chất lượng và sử dụng thuốc an toàn, hợp lý.
"Dược nhẹ hơn y nên dễ học." Dược ngắn hơn một năm nhưng không nhẹ. Khối hoá học và các giờ thực hành trong phòng thí nghiệm rất nặng, nhiều học phần đòi hỏi tính toán và ghi nhớ đồng thời. Ai chọn dược vì nghĩ dễ thường vất vả ở năm hai, năm ba.
"Dược sĩ có thể tự khám và kê thuốc cho người bệnh." Dược sĩ tư vấn sử dụng thuốc trong phạm vi được phép, nhưng không chẩn đoán bệnh. Việc bán thuốc theo đơn, tư vấn thuốc không kê đơn hay chuyển người bệnh đi khám đều phải theo quy định hiện hành về dược.
"Học xong là mở nhà thuốc được ngay." Người muốn phụ trách chuyên môn ở nhà thuốc cần chứng chỉ hành nghề dược, kèm điều kiện về thời gian thực hành và các yêu cầu khác theo quy định. Kế hoạch này nên được tính dài hạn, không phải chuyện ngay sau khi nhận bằng.
Kiểm lại lựa chọn dược trước khi đặt nguyện vọng
Một vài việc nhỏ giúp bạn biết mình chọn dược vì hiểu ngành hay chỉ vì một ấn tượng chung.
- Xem lại kết quả và cảm nhận của bạn với môn Hoá trong hai năm gần nhất: bạn học Hoá vì thích hay vì bắt buộc.
- Đọc chương trình đào tạo ngành dược của hai trường, chú ý các học phần hoá và giờ thực hành.
- Nói chuyện với một dược sĩ đang làm ở bệnh viện hoặc nhà máy, không chỉ ở nhà thuốc, để thấy nhiều mặt của nghề.
- Hỏi một sinh viên dược năm hai, năm ba về khối lượng thí nghiệm và cách họ sắp xếp thời gian.
- Đọc quy chế tuyển sinh và đề án tuyển sinh năm dự tuyển của trường để biết tổ hợp và điều kiện xét tuyển ngành dược năm đó.
Sau năm bước này, nếu bạn vẫn thấy hứng thú với thuốc và phòng thí nghiệm, hãy đặt dược học vào danh sách ngành chính. Nếu bạn nhận ra mình chỉ chọn dược vì nghĩ dễ hơn y, đó là lúc nên dừng lại và nghĩ thêm, vì năm năm học sẽ rất dài nếu bạn không thích Hoá.
Câu hỏi thường gặp
Không giỏi Sinh có học dược được không?
Dược cần nền Sinh đủ dùng để học vi sinh, sinh lý, hoá sinh và dược lý, nhưng Hoá mới là môn chiếm khối lượng lớn nhất. Một số trường xét tổ hợp không có Sinh cho ngành dược. Nếu bạn yếu Sinh, hãy củng cố phần sinh học cơ thể người trước khi vào học.
Học dược có phải đi thực tập ở bệnh viện không?
Có. Chương trình thường có thực tập ở khoa dược bệnh viện, cơ sở sản xuất, kiểm nghiệm hoặc phân phối, tuỳ trường và định hướng. Thời lượng ở bệnh viện thường ít hơn y khoa, nhưng thời gian trong phòng thí nghiệm nhiều hơn.
Dược sĩ và kỹ thuật viên dược khác nhau thế nào?
Dược sĩ tốt nghiệp đại học ngành dược học. Ở bậc cao đẳng có các chương trình đào tạo dược với văn bằng, thời gian học và phạm vi hành nghề khác. Khi đọc thông tin tuyển sinh, hãy xem đúng bậc học và văn bằng, đồng thời kiểm quy định hành nghề tương ứng.
Ngành dược có phải học tiếng Latinh không?
Nhiều chương trình có dạy thuật ngữ gốc Latinh dùng trong tên dược liệu và thuật ngữ chuyên môn, ở mức đủ đọc và dùng. Đây không phải học một ngôn ngữ hoàn chỉnh. Ngoại ngữ cần đầu tư hơn là tiếng Anh, vì nhiều tài liệu dược bằng tiếng Anh.
Đang phân vân giữa dược học và hoá học thì nên nghĩ thế nào?
Hoá học là ngành khoa học rộng, hướng nghiên cứu và ứng dụng ở nhiều lĩnh vực. Dược học tập trung hoá học vào thuốc và gắn với sức khoẻ con người, có thêm phần sinh học, y học và quy định hành nghề. Nếu bạn muốn công việc gắn trực tiếp với người dùng thuốc, dược hợp hơn.
Dị ứng với một số hoá chất có học dược được không?
Tuỳ mức độ và loại dị ứng. Phòng thí nghiệm có đồ bảo hộ và quy trình an toàn, nhưng nếu bạn từng có phản ứng mạnh, nên hỏi bác sĩ trước và hỏi trường về điều kiện học thực hành. Không nên tự kết luận mình học được hay không.