TruongY.comTrường Y
Hỏi đáp cho phụ huynh và học sinh

Bố mẹ muốn con học y nhưng con không thích: cách nói chuyện để không ai phải hối tiếc

Gia đình mong con theo ngành y còn con muốn hướng khác: hiểu vì sao hai bên khác nhau, cách nói chuyện, và khi nào nên để con chọn con đường riêng.

Teenage boy and his father walking side by side along a quiet riverside path in Hue at dusk, seen from behind, soft golden light, relaxed pace

Khi bố mẹ muốn con học y mà con không thích, điều nên làm là tạm gác câu hỏi "con có học y không" để hỏi trước "vì sao mỗi bên muốn như vậy". Mong muốn của cha mẹ thường xuất phát từ lo lắng cho tương lai ổn định của con; sự từ chối của con thường xuất phát từ một điều con thích hơn hoặc một điều con sợ trong ngành y. Hiểu được hai gốc rễ này, gia đình mới có cơ sở để nói chuyện thay vì giằng co.

Học ngành y là chặng dài, đòi hỏi người học tự có động lực qua nhiều năm. Một người học vì người khác muốn thường gặp khó khăn lớn hơn khi gặp những giai đoạn nặng. Bài này giúp cha mẹ nhìn lại mong muốn của mình, nghe được lý do của con, và cùng con tìm hướng mà cả hai bên đều chấp nhận được.

Vì sao nhiều gia đình mong con theo ngành y

Ở nhiều gia đình Việt Nam, nghề y gắn với hình ảnh một nghề có chuyên môn, được xã hội tôn trọng, làm được việc có ích cho người thân và hàng xóm. Có gia đình có truyền thống làm y, mong con nối nghiệp. Có gia đình từng trải qua cảnh người thân ốm nặng, thấm thía giá trị của người thầy thuốc. Có gia đình đơn giản thấy con học giỏi các môn tự nhiên nên nghĩ ngành y là lựa chọn "xứng đáng" với sức học của con.

Tất cả những lý do này đều xuất phát từ thương con. Nhưng thương con và hiểu con là hai việc khác nhau. Một học sinh giỏi Sinh có thể thích nghiên cứu môi trường hơn là làm việc trong bệnh viện; một học sinh giỏi Toán, Hoá có thể hợp với kỹ thuật hơn là lâm sàng. Năng lực học các môn trong tổ hợp không tự động nói lên rằng con sẽ hợp với công việc hằng ngày của nghề y.

Cha mẹ có thể tự hỏi một câu thẳng thắn: nếu con học ngành khác và sống ổn định, có ích, thì mình có thất vọng không? Nếu câu trả lời là "không", tức là điều cha mẹ muốn thật ra là sự ổn định và ý nghĩa, không nhất thiết phải là ngành y. Khi đó cuộc nói chuyện sẽ nhẹ hơn nhiều.

Nghe con nói "không thích" — đằng sau thường là gì

Con có một hướng khác rõ ràng. Con đã thích thiết kế, công nghệ, ngôn ngữ, kinh doanh hay một lĩnh vực nào đó từ lâu. Trường hợp này cha mẹ nên tìm hiểu hướng đó nghiêm túc như cách mình tìm hiểu ngành y.

Con sợ một phần cụ thể của nghề. Sợ máu, sợ không khí bệnh viện, sợ trách nhiệm với tính mạng người khác. Có nỗi sợ thay đổi được qua trải nghiệm, có nỗi sợ là tín hiệu thật rằng con không hợp với lâm sàng — nhưng có thể hợp với dược, xét nghiệm, dinh dưỡng hay y tế công cộng.

Con sợ con đường quá dài. Học sinh 17 tuổi nghe về chặng học nhiều năm cộng thời gian thực hành có thể thấy ngợp. Điều này nên được nói ra để cả nhà xem các ngành có thời gian học khác nhau trong khối sức khoẻ, hoặc chấp nhận rằng con muốn đi một con đường khác.

Con phản ứng với việc bị quyết thay. Đôi khi con không ghét ngành y, mà ghét cảm giác lựa chọn đã được định sẵn. Khi cha mẹ lùi lại một bước, có em lại tự tìm hiểu và chọn ngành y theo cách của mình.

Con chưa biết mình thích gì. Đây là tình trạng rất phổ biến ở tuổi 16, 17. "Không thích y" lúc này chỉ có nghĩa là "chưa chắc", và việc cần làm là giúp con khám phá chứ không phải chọn hộ.

Một cuộc nói chuyện có cấu trúc giữa cha mẹ và con

Cuộc nói chuyện về chọn ngành khi hai bên đang khác ý cần được chuẩn bị, không nên nói lúc nóng. Có thể làm theo trình tự sau:

  1. Hẹn trước một buổi, nói rõ mục đích là để hiểu nhau chứ không phải để chốt quyết định.
  2. Mỗi bên viết ra ba lý do của mình trên giấy trước khi nói, để tránh nói lan man và nói theo cảm xúc.
  3. Con nói trước, cha mẹ nghe và chỉ hỏi để làm rõ, không phản bác trong lượt này.
  4. Cha mẹ nói lý do của mình, nhấn vào điều mình lo cho con chứ không phải điều mình muốn con thành.
  5. Cả hai cùng tìm điểm chung: thường là mong một nghề ổn định, có ích, con làm được lâu dài.
  6. Thống nhất một giai đoạn tìm hiểu, ví dụ trong hai tháng, con tìm hiểu cả ngành y lẫn ngành con thích, rồi nói chuyện lại.
  7. Ghi lại những gì đã thống nhất để lần sau không phải bắt đầu lại từ đầu.

Cách làm này giúp mỗi bên cảm thấy được nghe. Khi đã được nghe, người ta dễ nghe lại hơn.

So sánh nghiêm túc hai lựa chọn thay vì tranh luận chung chung

Một bảng so sánh đặt hai lựa chọn cạnh nhau, theo cùng tiêu chí, giúp cuộc nói chuyện dựa trên dữ kiện. Con tự điền, cha mẹ góp ý.

Tiêu chíNgành y (hoặc ngành sức khoẻ cha mẹ gợi ý)Ngành con thích
Con thích phần nào trong công việc hằng ngàyCon tự ghi sau khi hỏi người làm nghềCon tự ghi sau khi hỏi người làm nghề
Thời gian học và đào tạo sau tốt nghiệpTra chương trình đào tạo, quy định hành nghềTra chương trình đào tạo
Chi phí học dự kiếnVí dụ giả định theo đề án trườngVí dụ giả định theo đề án trường
Yêu cầu đầu vào và sức học hiện tạiĐọc quy chế, đề án năm dự tuyểnĐọc quy chế, đề án năm dự tuyển
Hướng đi sau ra trườngHỏi cựu sinh viênHỏi cựu sinh viên
Mức độ con muốn làm việc đó mười năm nữaCon tự đánh giá bằng lờiCon tự đánh giá bằng lời

Bảng không để chấm điểm hay cộng tổng, mà để cả nhà nhìn thấy cùng một bức tranh. Nhiều gia đình sau khi điền xong thì mâu thuẫn tự nhỏ lại, vì hai bên nhận ra họ đã thiếu thông tin về lựa chọn của bên kia.

Những câu nên tránh và câu nên thay

Có một số câu cha mẹ hay nói trong lúc sốt ruột mà để lại vết lâu trong lòng con. "Bố mẹ nuôi con ăn học để con học cái ngành vớ vẩn đó à" biến chuyện chọn ngành thành chuyện ơn nghĩa. "Con nhà người ta ai cũng thi y" đặt con vào thế so sánh. "Không học y thì sau này đừng trách" là một lời doạ. Những câu này hiếm khi đổi được ý của con, nhưng dễ làm con thôi chia sẻ.

Câu thay thế không cần hay, chỉ cần thật. "Mẹ lo vì mẹ chưa hiểu ngành con chọn, con giải thích cho mẹ được không?" mở ra cơ hội để con trình bày. "Bố mong con có một nghề vững, con nghĩ ngành của con vững ở chỗ nào?" đưa nỗi lo của bố thành một câu hỏi con trả lời được. "Dù con chọn gì, bố mẹ vẫn ở đây" là câu mà nhiều người trưởng thành nhớ suốt đời.

Khi lỡ nói một câu nặng, xin lỗi con là việc nên làm. Một lời xin lỗi của cha mẹ không làm mất uy, mà dạy con cách sửa sai trong một mối quan hệ quan trọng.

Khi nào nên để con đi con đường riêng

Con đã tìm hiểu ngành y một cách nghiêm túc mà vẫn không muốn. Con đã nói chuyện với người làm nghề, đọc chương trình học, đi ngày hội tư vấn, và vẫn giữ ý. Lúc này "không thích" đã là một quyết định có cơ sở.

Con có kế hoạch rõ cho ngành mình chọn. Con biết ngành đó học gì, ra trường làm gì, cần chuẩn bị gì. Kế hoạch rõ là dấu hiệu con có trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Việc ép buộc đang ảnh hưởng tới sức khoẻ tinh thần của con. Con thu mình, mất ngủ, học sút kéo dài. Lúc này điều quan trọng nhất không còn là ngành học. Nên tìm hỗ trợ từ cán bộ tư vấn tâm lý học đường hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần.

Cha mẹ nhận ra mình mong ổn định chứ không phải ngành y. Khi đó, việc của cha mẹ là giúp con tìm sự ổn định trong ngành con chọn: kỹ năng, chứng chỉ, kinh nghiệm thực tế.

Sau khi con đã chọn: đồng hành với một ngành không phải điều mình mong

Giả sử sau mọi cuộc nói chuyện, con vẫn chọn một ngành khác. Đây là lúc thử thách thật sự với cha mẹ, vì nói "bố mẹ tôn trọng lựa chọn của con" thì dễ, còn sống với lựa chọn đó qua mùa thi, qua năm nhất, qua lúc con gặp khó khăn thì khó hơn nhiều. Điều con cần nhất lúc này là cảm giác lựa chọn của mình không bị theo dõi để chờ đến ngày "bố mẹ nói đúng mà".

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu ngành của con ở mức tối thiểu: tên ngành, con sẽ học những gì trong năm đầu, những người làm nghề đó thường làm việc ở đâu. Khi con kể về bài tập hay dự án, những câu hỏi cụ thể cho thấy cha mẹ quan tâm thật, khác hẳn câu hỏi chung chung như "học hành thế nào".

Cũng nên tránh nhắc lại ngành y mỗi khi con gặp khó. Mọi ngành học đều có giai đoạn nặng; một câu "hồi đó mà nghe bố mẹ thì..." có thể khiến con giấu khó khăn thay vì chia sẻ. Nếu sau một thời gian con thật sự muốn quay sang khối sức khoẻ, con sẽ tự nói ra khi cảm thấy an toàn để nói, và lúc đó các con đường như văn bằng hai hay liên thông vẫn còn, tuỳ quy định tuyển sinh hiện hành.

Cuối cùng, điều nhiều phụ huynh nhận ra sau vài năm là mối quan hệ với con quan trọng hơn tên ngành trên tấm bằng. Một người con được tin tưởng chọn đường đi của mình thường sẽ quay về hỏi ý cha mẹ ở những quyết định lớn sau này.

Câu hỏi thường gặp

Con chưa có ngành nào thích thì có nên đăng ký y cho chắc không?

Không nên coi ngành y là phương án "cho chắc". Đây là ngành đòi hỏi động lực kéo dài nhiều năm. Nếu con chưa rõ, hãy dùng thời gian lớp 11, 12 để con trải nghiệm nhiều lĩnh vực, trong đó có cả khối sức khoẻ, rồi mới đặt nguyện vọng.

Có nên đặt ngành y làm nguyện vọng phụ để vừa lòng bố mẹ không?

Mỗi nguyện vọng đều có thể dẫn đến trúng tuyển, nên chỉ đặt ngành mà con thật sự chấp nhận học. Đặt một nguyện vọng chỉ để vừa lòng gia đình có thể khiến con trúng đúng ngành mình không muốn, và việc học sau đó sẽ rất nặng.

Ông bà, họ hàng gây áp lực thì cha mẹ nên làm gì?

Cha mẹ có thể đứng ra làm tấm chắn cho con, nói với người lớn rằng gia đình đang cùng con tìm hiểu và sẽ quyết định khi đủ thông tin. Một lời của cha mẹ trước họ hàng giúp con bớt áp lực rất nhiều.

Con thích một ngành gần với y như dược hay y tế công cộng thì sao?

Đó thường là điểm gặp nhau tốt. Khối sức khoẻ có nhiều ngành với công việc rất khác nhau. Cùng con tìm hiểu chương trình học, hướng đi sau ra trường của ngành đó, và để con tự quyết dựa trên thông tin.

Cha mẹ đã đóng tiền ôn thi khối B rồi mà con đổi ý thì sao?

Khoản đã chi nên được nhìn như chi phí để con hiểu bản thân hơn. Kiến thức Toán, Hoá, Sinh vẫn hữu ích cho nhiều ngành khác. Ép con tiếp tục chỉ vì tiếc khoản đã chi thường dẫn đến chi phí lớn hơn về sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138