Khối sức khoẻ ở bậc đại học không chỉ có bác sĩ và dược sĩ. Nhìn rộng ra, học sinh có khoảng mười hai ngành phổ biến để chọn: y khoa, răng hàm mặt, y học cổ truyền, y học dự phòng, dược học, điều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật xét nghiệm y học, kỹ thuật hình ảnh y học, kỹ thuật phục hồi chức năng, dinh dưỡng và y tế công cộng. Mỗi ngành dẫn tới một kiểu công việc riêng, thời gian học từ khoảng bốn đến sáu năm, và một con đường hành nghề riêng sau khi ra trường.
Bài này là tấm bản đồ: các ngành chia thành mấy nhóm, nhóm nào làm gì, ngành nào hay bị hiểu nhầm, và cách thu hẹp từ mười hai ngành xuống còn hai, ba ngành để tìm hiểu sâu. Danh sách ngành cụ thể của từng trường thay đổi theo năm, nên khi đã chọn được hướng, bạn vẫn cần đọc đề án tuyển sinh năm dự tuyển của trường để biết trường có mở ngành đó hay không.
Mười hai ngành chia thành năm nhóm công việc
Cách dễ nhớ nhất là xếp các ngành theo việc người làm nghề thực sự làm mỗi ngày, thay vì theo tên gọi. Nhóm thứ nhất là các ngành đào tạo bác sĩ: y khoa, răng hàm mặt, y học cổ truyền và y học dự phòng. Người học ra trường với văn bằng bác sĩ, công việc xoay quanh khám, chẩn đoán, điều trị hoặc phòng bệnh, và thời gian học thường dài nhất khối.
Nhóm thứ hai là dược học, đào tạo dược sĩ. Đây là ngành nặng về hoá học và sinh học, làm việc với thuốc từ khâu nghiên cứu, sản xuất, kiểm nghiệm tới cấp phát và tư vấn dùng thuốc. Nhóm thứ ba là chăm sóc: điều dưỡng và hộ sinh, những người ở cạnh người bệnh nhiều giờ nhất trong bệnh viện, theo dõi, thực hiện kỹ thuật chăm sóc, hướng dẫn người bệnh và gia đình.
Nhóm thứ tư là kỹ thuật y học: xét nghiệm, hình ảnh và phục hồi chức năng. Người làm nghề vận hành máy móc, thực hiện kỹ thuật, cho ra kết quả hoặc trực tiếp tập luyện cho người bệnh theo chỉ định. Nhóm thứ năm hướng ra cộng đồng: dinh dưỡng và y tế công cộng, quan tâm tới ăn uống, môi trường, hành vi và chương trình sức khoẻ của cả một nhóm dân cư chứ không chỉ một người bệnh.
Năm nhóm này không có nhóm nào cao hơn nhóm nào. Một ca mổ cần bác sĩ phẫu thuật, nhưng cũng cần kỹ thuật viên xét nghiệm làm nhóm máu, kỹ thuật viên hình ảnh chụp phim, điều dưỡng chuẩn bị và theo dõi sau mổ, dược sĩ đảm bảo thuốc đúng, và người làm dinh dưỡng lo chế độ ăn khi người bệnh hồi phục. Chọn ngành là chọn chỗ đứng của mình trong chuỗi đó.
Bảng tra nhanh: thời gian học, văn bằng và nơi làm việc
Bảng dưới ghi thời gian đào tạo đại học chính quy thường gặp và văn bằng tương ứng. Một số trường có chương trình riêng, thời lượng có thể khác, nên con số chính xác phải lấy từ chương trình đào tạo của trường bạn định nộp.
| Ngành | Thời gian học thường gặp | Văn bằng | Nơi làm việc điển hình |
|---|---|---|---|
| Y khoa | Khoảng 6 năm | Bác sĩ y khoa | Bệnh viện, phòng khám, trạm y tế, nghiên cứu |
| Răng hàm mặt | Khoảng 6 năm | Bác sĩ răng hàm mặt | Khoa răng hàm mặt bệnh viện, phòng khám nha khoa |
| Y học cổ truyền | Khoảng 6 năm | Bác sĩ y học cổ truyền | Bệnh viện y học cổ truyền, khoa y học cổ truyền của bệnh viện đa khoa |
| Y học dự phòng | Khoảng 6 năm | Bác sĩ y học dự phòng | Trung tâm kiểm soát bệnh tật, y tế cơ sở, kiểm dịch, nghiên cứu |
| Dược học | Khoảng 5 năm | Dược sĩ | Nhà thuốc, khoa dược bệnh viện, nhà máy, kiểm nghiệm |
| Điều dưỡng | Khoảng 4 năm | Cử nhân điều dưỡng | Các khoa lâm sàng, chăm sóc tại nhà, viện dưỡng lão |
| Hộ sinh | Khoảng 4 năm | Cử nhân hộ sinh | Khoa sản, phòng sinh, y tế cơ sở |
| Kỹ thuật xét nghiệm y học | Khoảng 4 năm | Cử nhân kỹ thuật xét nghiệm | Khoa xét nghiệm, ngân hàng máu, trung tâm kiểm soát bệnh tật |
| Kỹ thuật hình ảnh y học | Khoảng 4 năm | Cử nhân kỹ thuật hình ảnh | Khoa chẩn đoán hình ảnh, khoa y học hạt nhân |
| Kỹ thuật phục hồi chức năng | Khoảng 4 năm | Cử nhân phục hồi chức năng | Khoa phục hồi chức năng, trung tâm phục hồi, trường chuyên biệt |
| Dinh dưỡng | Khoảng 4 năm | Cử nhân dinh dưỡng | Khoa dinh dưỡng bệnh viện, bếp ăn tập thể, chương trình cộng đồng |
| Y tế công cộng | Khoảng 4 năm | Cử nhân y tế công cộng | Cơ quan y tế, dự án cộng đồng, tổ chức nghiên cứu |
Hai điều nên đọc kỹ từ bảng. Thứ nhất, sáu năm của nhóm bác sĩ mới là phần đại học; sau đó còn thời gian thực hành trước khi được cấp giấy phép, rồi thường là học chuyên khoa. Thứ hai, ngành bốn năm không có nghĩa là học nhẹ hơn: điều dưỡng hay kỹ thuật y học có khối lượng thực hành ở bệnh viện dày đặc ngay từ những năm giữa khoá.
Bốn câu hỏi giúp chia đôi danh sách
Bạn muốn ra quyết định chẩn đoán và điều trị, hay muốn làm phần việc chuyên môn khác quanh người bệnh? Nếu muốn là người cuối cùng kết luận bệnh và chọn hướng điều trị, nhóm bác sĩ là nơi bạn hướng tới. Nếu bạn thích làm thật giỏi một mảng cụ thể như chăm sóc, xét nghiệm, chụp chiếu hay tập phục hồi, nhóm chăm sóc và kỹ thuật có chiều sâu không kém.
Bạn thích làm việc với người, với máy và mẫu, hay với số liệu? Điều dưỡng, hộ sinh và phục hồi chức năng gặp người bệnh suốt ngày. Xét nghiệm và hình ảnh làm việc nhiều với máy, mẫu bệnh phẩm và quy trình an toàn. Y tế công cộng và y học dự phòng làm nhiều với số liệu, khảo sát và chương trình.
Bạn và gia đình chuẩn bị được cho chặng học bao lâu? Nhóm bác sĩ cần khoảng sáu năm đại học cộng thêm thời gian thực hành và thường là học chuyên sâu. Nhóm bốn năm cho phép đi làm sớm hơn và vẫn có đường học lên. Đây là câu hỏi về sức bền và kế hoạch, không phải về giỏi hay kém.
Bạn chịu được những phần khó chịu của nghề đến đâu? Máu, chất thải, mùi bệnh phòng, trực đêm, tiếp xúc nguồn lây hay bức xạ đều có mặt trong một số ngành. Có người quen dần trong năm đầu, có người không. Biết trước điều mình khó chấp nhận giúp loại bớt ngành sớm, đỡ phải đổi hướng khi đã vào học.
Những ngành hay bị hiểu nhầm nhất
Nhiều lựa chọn sai bắt đầu từ một hình dung sai về nghề. Dưới đây là những hiểu nhầm thường gặp khi học sinh và gia đình nói về khối sức khoẻ.
- "Điều dưỡng là phụ việc cho bác sĩ." Điều dưỡng là một nghề có chuẩn năng lực riêng: nhận định người bệnh, lập và thực hiện kế hoạch chăm sóc, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. Bác sĩ ra y lệnh, nhưng phần lớn thời gian người bệnh được điều dưỡng theo dõi.
- "Y học dự phòng là bác sĩ không được khám bệnh." Ngành này hướng vào phòng bệnh cho cộng đồng, dịch tễ và kiểm soát bệnh truyền nhiễm. Phạm vi được khám chữa bệnh của văn bằng này có quy định riêng, cần kiểm tại thời điểm bạn ra trường thay vì nghe truyền miệng.
- "Học dược là để mở nhà thuốc." Nhà thuốc chỉ là một nhánh. Dược sĩ còn làm ở khoa dược bệnh viện, sản xuất, kiểm nghiệm chất lượng, đăng ký thuốc và nghiên cứu.
- "Kỹ thuật viên hình ảnh là người đọc phim." Kỹ thuật viên thực hiện việc chụp, đảm bảo chất lượng hình và an toàn bức xạ; kết luận trên phim thuộc về bác sĩ chẩn đoán hình ảnh.
- "Học dinh dưỡng là học ăn kiêng giảm cân." Ngành dinh dưỡng học hoá sinh, sinh lý, dinh dưỡng lâm sàng cho người bệnh, an toàn thực phẩm và dinh dưỡng cộng đồng.
- "Y tế công cộng là ngành khám bệnh cho cộng đồng." Người học y tế công cộng không được đào tạo để khám chữa bệnh; họ thiết kế, triển khai và đánh giá chương trình sức khoẻ.
Mỗi hiểu nhầm trên đều có thể kiểm bằng một cách đơn giản: đọc chương trình đào tạo của ngành, xem các môn chuyên ngành năm ba, năm bốn là gì. Môn học nói thật về nghề hơn mọi lời quảng bá.
Ra trường chưa phải là hành nghề ngay
Điểm khác lớn giữa khối sức khoẻ và nhiều khối ngành khác là văn bằng đại học chưa đủ để tự hành nghề khám bệnh, chữa bệnh. Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 quy định việc cấp giấy phép hành nghề theo chức danh, như bác sĩ, điều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật y, dinh dưỡng lâm sàng. Muốn có giấy phép, người học thường phải qua một thời gian thực hành tại cơ sở khám chữa bệnh và đạt yêu cầu kiểm tra đánh giá năng lực theo quy định.
Thời gian thực hành cụ thể, cách tổ chức kỳ kiểm tra và mốc áp dụng có thể khác nhau giữa các chức danh và thay đổi theo văn bản hướng dẫn. Vì vậy khi chọn ngành, bạn chỉ cần nắm nguyên tắc: tính thêm một chặng sau tốt nghiệp vào kế hoạch, và khi gần ra trường thì đọc quy định hiện hành. Dược sĩ có hệ thống chứng chỉ hành nghề dược riêng, cũng cần thời gian thực hành.
Riêng y tế công cộng không phải chức danh khám chữa bệnh, nên con đường sau tốt nghiệp đi theo hướng việc làm trong hệ thống y tế, dự án và nghiên cứu. Hiểu điều này từ lớp 11 giúp bạn tránh bất ngờ, nhất là với gia đình mong con đi làm có thu nhập ngay sau khi nhận bằng.
Cách thu hẹp từ mười hai ngành xuống hai, ba ngành
Không ai chọn đúng ngay từ bảng danh sách. Quy trình dưới đây làm trong vài tuần, tốt nhất bắt đầu từ lớp 11 để còn thời gian điều chỉnh tổ hợp môn.
- Gạch ngay những ngành có phần việc bạn biết chắc mình không chịu được, dựa trên bốn câu hỏi ở trên. Ghi lý do bên cạnh, vì lý do đó có thể thay đổi khi bạn biết thêm.
- Với mỗi ngành còn lại, tìm chương trình đào tạo công khai của hai trường khác nhau và đọc tên môn học từ năm ba trở đi. Ngành nào đọc tên môn thấy tò mò, giữ lại.
- Nói chuyện với ít nhất một người đang làm nghề và một sinh viên đang học ngành đó. Hỏi về một ngày làm việc bình thường, không hỏi về thu nhập hay danh tiếng.
- Nếu có thể, xin đi theo quan sát một buổi ở cơ sở y tế qua người quen hoặc hoạt động tình nguyện được tổ chức đàng hoàng, luôn có người phụ trách và tôn trọng quyền riêng tư của người bệnh.
- Đối chiếu với tổ hợp môn bạn đang học và môn bạn học vững, rồi đọc quy chế tuyển sinh, đề án tuyển sinh năm dự tuyển để biết ngành đó xét những gì.
- Chốt hai, ba ngành, sắp thứ tự theo mức bạn muốn làm nghề đó, chứ không theo mức khó vào.
Kết quả cuối cùng nên là một trang giấy ghi rõ: ngành nào, vì sao, đã hỏi ai, còn điều gì chưa rõ. Trang giấy này rất có ích khi bạn cùng gia đình bàn chuyện đặt nguyện vọng sau này.
Câu hỏi thường gặp
Ngành nào trong khối sức khoẻ học ít năm nhất?
Ở bậc đại học, các ngành như điều dưỡng, hộ sinh, kỹ thuật y học, dinh dưỡng, y tế công cộng thường học khoảng bốn năm. Bậc cao đẳng có thời gian ngắn hơn và có đường liên thông. Dù chọn bậc nào, bạn vẫn cần tính thêm thời gian thực hành trước khi được cấp giấy phép với các chức danh khám chữa bệnh.
Không học tổ hợp có môn Sinh thì còn ngành sức khoẻ nào để chọn không?
Có. Một số ngành như dược học hay y tế công cộng ở nhiều trường xét cả những tổ hợp không có Sinh. Tuy vậy danh sách tổ hợp do từng trường quyết định và thay đổi theo năm, nên bạn phải đọc đề án tuyển sinh của trường năm dự tuyển để biết chính xác.
Có nên chọn ngành theo ngành nào đang được nhắc nhiều trên mạng?
Không nên lấy đó làm lý do chính. Nhu cầu nhân lực thay đổi trong lúc bạn học bốn đến sáu năm, còn việc bạn có hợp với công việc hằng ngày của nghề hay không thì ít thay đổi hơn. Hãy bắt đầu từ phần việc bạn muốn làm, rồi mới xem thông tin thị trường như một yếu tố phụ.
Học ngành bốn năm rồi có học tiếp lên bác sĩ được không?
Có những đường học tiếp như văn bằng hai hoặc các chương trình đào tạo chuyển tiếp, nhưng điều kiện, thời gian và việc trường có mở chương trình hay không thay đổi theo từng nơi, từng năm. Không nên chọn một ngành bốn năm chỉ vì nghĩ sau này dễ chuyển sang y khoa; hãy chọn vì bạn muốn làm chính ngành đó.
Con gái hay con trai hợp với ngành nào hơn?
Không ngành nào trong khối sức khoẻ dành riêng cho một giới. Nam học điều dưỡng, hộ sinh; nữ học phẫu thuật, chẩn đoán hình ảnh đều bình thường. Điều cần cân nhắc là sở thích, sức khoẻ, khả năng chịu áp lực và kế hoạch của từng người, không phải giới tính.
Đã chọn ngành rồi nhưng vào học thấy không hợp thì sao?
Nhiều trường có quy định chuyển ngành trong nội bộ trường hoặc cho thi lại năm sau, mỗi trường một khác. Năm nhất thường học khoa học cơ bản chung, nên đổi hướng sớm ít tốn kém hơn. Nếu thấy không hợp, nên nói chuyện với cố vấn học tập và gia đình sớm thay vì cố gắng một mình.